Archieven: Agenda

Je gezicht is nu van ons – Kashmir Hill 

De techverslaggever van The New York Times beschrijft een dystopische samenleving waarin één start-up de drijvende kracht is achter een database met miljarden foto’s (ja, ook van jou), die met grote nauwkeurigheid iedereen kan identificeren op basis van één momentopname van een gezicht.

---

Op reis in de Middeleeuwen – Anthony Bale

Op basis van nooit eerder vertaalde middeleeuwse teksten uit West-Europa, maar ook uit Turkije, IJsland, Armenië, Noord-Afrika en Rusland, schreef Anthony Bale een levende atlas van de Middeleeuwen, waarin het onderscheid tussen echte en ingebeelde plaatsen vervaagt.

---

Conflict – Andrew Roberts 

Een onderzoek naar zeventig jaar conflicten en oorlogen, waaronder de Golfoorlog, de Joegoslavische oorlogen en de oorlogen in Afghanistan. In een steeds gevaarlijkere en complexere wereld worden generaals en politici gedwongen zich aan te passen aan nieuwe wapensystemen en strategieën.

---

De parasiet – Michel Serres

Leven betekent dat je neemt en er weinig voor teruggeeft. Dat geldt voor kleine microscopische wezens, maar ook voor  dieren, kinderen, belastingadviseurs, landbouwers, filosofen, politici en managers. Zonder parasieten zouden we in een vermoeiend paradijs leven waar nooit iets gebeurt.

---

Wat vrouwen willen – Maxine Mei-Fung Chung

Psychotherapeut Maxine Mei-Fung Chung laat zien dat de vraag ‘wat wil een vrouw?’ vooral voor vrouwen zelf vaak een mysterie is, omdat ze hebben geleerd hun eigen verlangens te negeren of onder­geschikt te maken. In Wat vrouwen willen leren we zeven vrouwen in heel verschillende levensfases kennen.

Ondanks vele pogingen van vooraanstaande Mexicaanse intellectuelen heeft niemand de enigmatische Italiaanse schoonheid Tina Modotti ooit echt kunnen doorgronden. Behalve fotograaf was ze actrice, model voor de muurschilderingen van Diego Rivera en geliefde van de Amerikaanse fotograaf Edward Weston, met wie ze in 1923 naar Mexico verhuisde, in de koortsachtige renaissance die dat land destijds op cultureel gebied doormaakte. Ze werd een voorvechter van het Mexicaanse volk, dat ze in al zijn splendeur vastlegde en dat haar liefkozend Tinisima noemde. 

In 1929 werd Modotti beschuldigd van de moord op Julio Antonio Mella, haar Cubaanse minnaar

In 1929 werd Modotti beschuldigd van de moord op Julio Antonio Mella, haar Cubaanse minnaar. Ze vluchtte naar de Sovjet-Unie om aan de Mexicaanse pers te ontsnappen en vervolgens naar Europa, waar ze geheim agent voor de Sovjets zou zijn geweest en onder een valse naam als verpleegkundige werkte. Drie jaar na haar terugkeer in Mexico stierf ze, op slechts 45-jarige leeftijd. 

De tentoonstelling in Foam is een eervolle hommage aan een bijzondere vrouw die zich maar kort aan de fotografie wijdde en desondanks een schitterend oeuvre heeft achtergelaten.

Tina Modotti – Artist and Activist, Foam, Amsterdam, t/m 31/1

Met Intouchables en Hors normes bewezen Olivier Nakache en Éric Toledano prima overweg te kunnen met gevoelige sociale thema’s als racisme en ongelijke kansen. In hun nieuwe speelfilm Une année difficile plaatst het Franse regisseursduo ditmaal persoonlijke geldproblemen tegenover zorgen om klimaatverandering. Het verhaal draait om Albert en Bruno, twee aan lager wal geraakte dertigers die in hun zoektocht naar duistere dealtjes en makkelijk geld verdienen, verzeild raken tussen militante milieuactivisten. Daar valt Albert als een blok voor actieleidster Cactus, met alle komische en romantische verwikkelingen van dien.

Robert Daniels van Screen Daily houdt het op ‘een simpele screwballcomedy’ die wordt gekenmerkt door ‘de zorgwekkende leegheid van de personages’. Volgens hem doen hoofdrolspelers Pio Marmaï en Jonathan Cohen het ‘geweldig als komische stuntelaars’, maar hij mist vooral ‘de romantische chemie, emotionele spanning en politieke geestdrift’.

‘Eindelijk weer een grappige Franse film die niet vulgair is’

Éric Neuhoff van Le Figaro heeft zich juist prima vermaakt met de film. Hij is goed te spreken over de ‘totale afwezigheid van cynisme in deze goedmoedige kroniek’. Bij het verlaten van de bioscoop moest hij de neiging onderdrukken om een megafoon te pakken: ‘Eindelijk weer een grappige Franse film die niet vulgair is.’

Hoewel ze opnieuw de ‘frictie tussen twee cruciale maatschappelijke thema’s’ als uitgangspunt kiezen, ‘slaan de makers de plank deze keer mis’, schrijft Stéphane Jonathan in Sud Ouest: ‘Het evenwicht ontbreekt in deze humanistische komedie. Schuldenlast en klimaatproblemen zijn niet meer dan decorum voor komische en romantische situaties. Ondanks het ritme, de gratie en charmes van de acteurs.’

Door twee failliete, gewetenloze profiteurs neer te zetten in een omgeving van wereldverbeteraars, heeft de film vermeden de kant van ‘green bashing’ op te gaan, en dat is prijzenswaardig, zegt Jérémy Bernède in Midi Libre. ‘Met grote elegantie is ook de moralistische valkuil vermeden.’ Het eindresultaat is volgens hem een ‘optimistisch, rommelig en toch ook verenigend verhaal. Onvolmaakt, dus menselijk en verschrikkelijk aandoenlijk.’

‘Het verhaal loopt uit de hand en wordt gaandeweg steeds ongeloofwaardiger’

‘Het verhaal loopt uit de hand en wordt gaandeweg steeds ongeloofwaardiger’, vindt Laurent Cambon van cultuursite AVoir-ALire. ‘Tegelijkertijd is het door de oprechte themakeuze moeilijk om iets slechts over deze film te zeggen.’ 

Une année difficile van Éric Toledano en Olivier Nakache is vanaf 26 oktober te zien in de bioscoop.

Door Diederik Samwel

Omdat 360 niet alles kan vertalen wat de redactie leest, ziet en hoort, tippen wij voor u enkele interessante artikelen, podcasts, documentaires en fotoreportages die wij deze week tijdens het speuren naar mooie journalistiek zijn tegengekomen.

Schieten op piramides

Over Napoleon, de nieuwe film van regisseur Ridley Scott, is al veel geschreven, zowel positief als negatief. Zo geeft Peter Bradshaw van The Guardian de film vijf sterren en noemt hem een ‘spannende biopic’ die recht doet aan de machtshonger en gewiekstheid van de Franse keizer. Maar Wendy Ide van dezelfde krant schrijft dat de beweegredenen van Napoleon onvoldoende in de film naar voren komen. Waar vrijwel iedereen het over eens is, is dat de film veel historische onjuistheden bevat.

Napoleon schoot namelijk niet met kanonnen op Egyptische piramides, zoals redacteur Joep Harmsen las in een vermakelijk en inzichtelijk stuk van The New York Times. Maar wat de Franse keizer wel teweeg heeft gebracht is een grote interesse in het culturele erfgoed van het oude Egypte. Napoleons invasie van Egypte was ‘het begin van de Egyptologie, het begin van de fascinatie voor Egypte en het verlangen om de Egyptische geschiedenis en cultuur te onderzoeken’, aldus een wetenschapper in de Amerikaanse krant. Tijdens Napoleons campagne in Egypte werden duizenden historische artefacten geroofd. Lees het hele stuk, waarin ook wordt ingegaan op de donkere kanten van deze interesse, hier.

---

Shakespeare populair doelwit voor dieven

‘Op 13 juli 1972, ‘s avonds laat, drong een onbekende de bibliotheek van de Universiteit van Manchester binnen en sloeg met geweld de glazen bovenkant van een vitrine kapot om de inhoud te stelen. In de vitrine zat een van de beroemdste en waardevolste boeken die er bestaan: een bijna perfecte editie van een First Folio van Shakespeare.’ Zo begint het heerlijke verhaal Shakespeare’s First Folio has been Stolen Many, Many Times, dat redacteur IJsbrand van Veelen aantrof op de site Crime Reads. 

Het artikel is gebaseerd op het boek The Shakespeare Thefts: In Search of the First Folios van Eric Rasmussen over de veelvuldige diefstallen van het zeer begeerde First Folio, de eerste gepubliceerde collectie toneelstukken van William Shakespeare (1564-1616). Dit jaar is het vierhonderd jaar geleden dat die het licht zag. Er werden in 1623 750 exemplaren van gedrukt waarvan er – voor zover bekend – nog 232 over zijn, ook al is de verblijfplaats van het exemplaar dat in 1972 werd gestolen, nog steeds onbekend. De First Folio bevat veel van Shakespeares beroemdste toneelstukken, zoals The Taming of the Shrew, Macbeth, Twelfth Night en The Tempest. Het merendeel van de exemplaren bevindt zich in openbare collecties, maar drie jaar geleden werd er een geveild van een particulier voor bijna tien miljoen dollar.

Raymond Scott, één van de First Folio-dieven die een exemplaar van de Durham University had gestolen, verscheen in februari 2009 bij de rechtbank in een zilverkleurige limousine, met een sigaar en een kop noedels in zijn hand, hardop voordragend uit Richard III van Shakespeare: ‘A horse, a horse, my kingdom for a horse!’ Tijdens het proces bleef hij Shakespeare-Engels spreken, waarop een geïrriteerde rechter hem zei: ‘Doe niet zo dramatisch, spreek alsjeblieft gewoon normaal.’ Meer van dit moois lees je hier.

---

Drie verdiepende leestips

» Columnist Carlos Segovia schetst in El Mundo wat het voor Spanje en andere netto-ontvangers van EU-gelden zou betekenen als Wilders het voor het zeggen krijgt in Nederland. Hij brengt daarbij de uitspraken van Tony van Dijk in herinnering die tegen EU-steun voor Spanje was omdat ze dan weer ‘siësta zouden houden’. Segovia vergeet daarbij niet te vermelden dat het Nederlandse handelsoverschot met Spanje bijna 6 miljard euro bedraagt en wij dus netto-ontvanger zijn van geld uit Spanje.

» De migratieroute vanuit Latijns-Amerika naar de Verenigde Staten zit vol gevaren. Zo moeten de migranten de Darién doorkruisen, een onherbergzaam oerwoud tussen Panama en Colombia waar verschillende criminele bendes actief zijn. Maar ook het traject door Guatemala is uiterst gevaarlijk, toont El País in een aangrijpende reportage, en daar zijn het niet alleen de criminelen voor wie de migranten moeten vrezen. Mensenrechtenorganisaties kaarten de alomtegenwoordige afpersing en seksueel geweld door de lokale politie aan.

» Auteur Ben Judah publiceerde onlangs een scherp essay over hoe het migratiedebat in Europa verhard is op de website van UnHerd. Hoe deze campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen in Nederland is gevoerd past precies in Judahs analyse. ‘Als we denken aan de rotsachtige baaien van Lampedusa en de toenemende onverschilligheid voor de duizenden mensen die daar aan land komen of sterven, is het misschien niet de vraag of we ze in de toekomst niet meer zullen zien. Lampedusa vertelt ons dat we al haast blind zijn.’

‘Zielen zijn kwetsbaar,’ zegt de oude dame. ‘Ze zijn licht. Als ze de stank van de aarde inademen, lijden ze. Maar het meest triest voor ze is nog dat ik moet terugkeren naar dit lichaam.’ Bij de woorden van deze oude dame kreeg de recensent van de Vietnamese site Saigoneer tranen in de ogen. ‘Misschien omdat ze weerspiegelden wat mijn eigen ba ngoai [grootmoeder van moederskant] geloofde, namelijk dat als iemand ooit naar deze wereld zou kunnen terugkeren nadat hij deze heeft verlaten, dat misschien is om anderen verdriet te besparen.’

De hoofdpersoon van Inside the Yellow Cocoon Shell vangt na de dood van zijn schoonzus haar vijfjarige zoontje op, met wie hij op zoek gaat naar zijn broer, die al jaren wordt vermist. Vanuit Ho Chi Minh reizen ze naar een provincie die ‘bergachtig [is] en gehuld in mist’. Tijdens zijn odyssee plaatst Thien steeds meer vraagtekens bij de man die hij is geworden, ‘bezorgd en ontevreden, in strijd met de katholieke religie waarmee hij opgroeide’. Op hem is de metafoor van de pop sterk van toepassing. ‘De gouden cocon is (…) het vleselijke omhulsel dat mensen naar onrust en chaos leidt, op zoek naar fortuin en succes. In de cocon bevindt zich de pop, die de ziel van elke persoon symboliseert’, analyseert Viet Nam News. ‘De hoofdpersoon is een vergeten ziel die diep vanbinnen worstelt om zichzelf te transformeren, om uit de cocon van verleidingen en sociale vooroordelen te komen, om een nieuwe en authentieke mens te worden.’ De naam van de verloren broer, Tam, betekent toepasselijkerwijs ‘ziel’.

De naam van de verloren broer, Tam, betekent toepasselijkerwijs ‘ziel’

De Saigoneer-recensent spreekt van een ‘trage, meanderende film, meditatief, mysterieus’, met typisch Vietnamese toon, sfeer en landschappen. Mede dankzij het mooie camerawerk kun je je ratio volgens hem tijdens het kijken van de drie uur durende film ‘op een laag pitje zetten en jezelf laten gaan (…) De film dwong mij tot nederigheid jegens sterkere krachten, bekend en onbekend, zichtbaar en onzichtbaar.’ 

Omdat 360 niet alles kan vertalen wat de redactie leest, ziet en hoort, tippen wij voor u enkele interessante artikelen, podcasts, documentaires en fotoreportages die wij deze week tijdens het speuren naar mooie journalistiek zijn tegengekomen.

Bijna een jaar wachten op een ‘prothese’

Het zal je maar gebeuren: je verliest je linkerarm op het slagveld, je vraagt bij de overheid een prothese aan en pas bijna een jaar later krijg je een pakketje binnen, om dan tot je ontzetting erachter te komen dat er geen prothese, maar een metalen stok met een houder van kunststof in zit die ook nog eens te groot is voor je arm. Het overkwam de Russische soldaat Vadim Sjaripov, zo las redacteur Marc van Rijswijk deze week.

Het verhaal staat niet op zichzelf. Rusland heeft veel kritiek gekregen op de manier waarop het met zijn eigen soldaten omgaat, nadat het land in februari 2022 Oekraïne binnenviel. Het Britse ministerie van Defensie gaf afgelopen juli aan dat ongeveer de helft van de Russische dodelijke slachtoffers in Oekraïne te voorkomen was geweest, omdat ze het gevolg waren van onder meer trage evacuaties van gewonden. Ook zijn er gevallen bekend van gewonde Russische soldaten die zijn teruggestuurd naar de frontlinie, zonder een adequate medische behandeling, aldus Business Insider. Lees hier het relaas van Sjaripov en van Natalja Stepanenko, die een been verloor tijdens een beschieting van het treinstation van Kramatorsk.

---

Andrew Wylie, literair agent van wereldfaam

De Amerikaan Andrew Wylie (1947), is misschien wel ’s werelds bekendste – en ook meest verguisde – literair agent. Literair agenten zijn de makelaars van de boekenindustrie: ze koppelen schrijvers aan uitgevers en onderhandelen over contracten. Daarvoor toucheren ze doorgaans een vergoeding van 15 procent. Wylie staat in die wereld op eenzame hoogte. In de afgelopen veertig jaar veranderde hij de wereld van het uitgeven grondig en, volgens zijn critici, desastreus. Veelzeggend genoeg is zijn bijnaam The Jackal (de Jakhals), las redacteur IJsbrand van Veelen in The Guardian. Wylie is een meester in de combi intellectuele-boeken-en-onbeschaamde-handel, en heeft ervoor gezorgd dat grote schrijvers zowel beroemd als rijk zijn geworden.

The Wylie Agency vertegenwoordigt niet alleen de nalatenschappen van een indrukwekkende reeks grootheden als Borges, Nabokov, Chinua Achebe en Italo Calvino, maar ook een verbazingwekkend aantal van ’s werelds meest gerenommeerde auteurs. Op de lijst van ruim 1300 klanten staan Nobelprijswinnaars Saul Bellow, Joseph Brodsky, Albert Camus, Bob Dylan, Louise Glück, Yasunari Kawabata, Czeslaw Milosz, VS Naipaul, Kenzaburo Oe, Orhan Pamuk, José Saramago en Mo Yan, maar Wylie grossiert ook in hedendaagse beroemdheden als Chimamanda Ngozi Adichie, Karl Ove Knausgard, Rachel Cusk, Deborah Levy en Sally Rooney.

De fraaie longread Days of The Jackal: how Andrew Wylie turned serious literature into big business over de handel en wandel van Andrew Wylie, die zich laat lezen als een who’s who van de wereldliteratuur, vind je hier.

---

Drie verdiepende leestips

» Het Israëlische leger heeft afgelopen week het Al-Shifa-ziekenhuis in Gaza ingenomen en zegt dat het daar het volste recht toe had, omdat er wapens in het gebouw zouden liggen. Is dat waar? Süddeutsche Zeitung ging langs bij Christoph Safferling, expert in het internationaal recht, om hem een aantal vragen hierover te stellen. Op een gedegen en heldere wijze legt hij Israëls verantwoording voor de aanval en inname van het Palestijnse ziekenhuis uit.

» Alina Farkash is een Russisch-Israëlische journaliste die in 2014 naar Israël verhuisde, uit protest tegen de Russische annexatie van de Krim. Ze woont in de buurt van Jeruzalem met haar man en twee kinderen. ‘Mijn huisarts stelt voor mijn gebruikelijke hoeveelheid antidepressiva te verdubbelen’, schrijft ze in een persoonlijk verslag in Süddeutsche Zeitung, waarin ze uit de doeken doet hoe het is om onder constante dreiging te leven. Lees haar aangrijpende verhaal hier.

» Vanaf 1995 kwamen tien tot dertig mensen naar de maandelijkse bijeenkomsten in een bibliotheek in de Californische plaats Venice om het boek Finnegans Wake van James Joyce te lezen. Dat boek staat bekend als een van de moeilijkste fictieve werken uit de westerse canon. Aanvankelijk lazen ze twee pagina’s per maand, maar uiteindelijk lazen ze nog maar één pagina per discussie. Op dat tempo bereikte de groep – die nu op Zoom bijeenkomt — de laatste pagina in oktober. Ze deden er 28 jaar over. The Guardian doet verslag van de leesgroep in dit geestige artikel.

Voor wie zijn campagnes als Amerikaanse presidentskandidaat heeft gevolgd, bevat Bernie Sanders’ boek It’s OK to Be Angry About Capitalism geen nieuws, meldt Rolling Stone. Volgens het magazine pleit Sanders voor een ‘politieke revolutie om de destructieve aard van het kapitalisme aan te pakken.’ Wel nieuw zijn ‘de uitgewerkte diagnoses van de centrale dilemma’s in de VS’ en persoonlijke verhalen, bijvoorbeeld over hoe zijn oudere broer hem liet ‘kennismaken met het werk van Sigmund Freud en Karl Marx’.

The Sydney Morning Herald spreekt van een ‘vernietigende aanklacht tegen het überkapitalisme’, waarbij Sanders ‘leefbare lonen, met publiek geld gefinancierde gezondheidszorg, gratis openbaar onderwijs en een progressief belastingstelsel’ als oplossingen aandraagt. De recensent plaatst hem in de traditie van Franklin Roosevelt ‘die mensenrechten zonder economische rechten min of meer zinloos vond’.

Het is een ‘perfide idee om te geloven dat het kapitalisme over een zelfregulerend mechanisme beschikt’

The Canberra Times beschouwt Sanders’ boek als een serieuze oproep: ‘Het gaat niet om een raaskallende socialist wiens ideeën evenveel waard zijn als een paar zelfgebreide wollen wanten.’ Volgens de krant is het een ‘perfide idee om te geloven dat het kapitalisme over een zelfregulerend mechanisme beschikt’. De beste oplossing was om ‘twintig jaar geleden de problemen met het kapitalisme te benoemen. De op een na beste is om dat nu te doen.’ 

Bernie Sanders: Het is oké om kwaad te zijn op het kapitalisme, vertaald door Nicole Seegers, uitgeverij Balans.

In het Stedelijk Museum hangt een draperie van de Ghanese kunstenaar El Anatsui (1944), die werd aangekocht om het 125-jarige bestaan van het museum te vieren. El Anatsui werkt vrijwel uitsluitend met afgedankt materiaal, hout, aluminium, flessendoppen, keramiek en koperdraad, waarmee verwezen wordt naar consumentisme en uitbuiting, maar ook naar de evolutie van de menselijke beschaving en de Afrikaanse dekolonisatiebewegingen en migratiegeschiedenissen.

Sinds eind jaren negentig maakt hij reusachtige metalen wandkleden die in plooien over de muur golven. Van dichtbij blijken ze niet gemaakt van kostbaar, weelderig textiel, maar van geplette blikjes, metalen flessendoppen en de aluminium wikkels van flessenhalzen.

Anatsui was meer dan vier decennia professor in de beeldhouwkunst aan de Universiteit van Nigeria in Nsukka. In 2015 kreeg hij een Gouden Leeuw voor zijn oeuvre en in 2009 ontving hij de Prins Claus Award. Nu hangt zijn werk in de Turbine Hall van de Londense Tate Modern dankzij de Hyundai Commission. Het werk bestaat uit drie delen. In The Red Room moet de spanning tussen de slavenhandel en de consumptie van goud, suiker en alcohol voelbaar zijn. In het tweede gedeelte, The World, suggereert de sculptuur een wereld die zowel uiteenvalt als samenkomt.

Tot slot brengt El Anatsui met The Wall een ode aan het Ewe-volk (van Togo en Ghana).

El Anatsui, Behind the Red Moon, Tate Modern, Londen, t/m 14/04/2024

Omdat 360 niet alles kan vertalen wat de redactie leest, ziet en hoort, tippen wij voor u enkele interessante artikelen, podcasts, documentaires en fotoreportages die wij deze week tijdens het speuren naar mooie journalistiek zijn tegengekomen.

Het groene goud

Behalve de olie- en energiecrisis die wereldwijd is ontstaan nadat Poetin Oekraïne aanviel, voltrekt zich nog een tweede – kleinere en stillere – oliecrisis, las redacteur IJsbrand van Veelen in Süddeutsche Zeitung: Europese olijvenboeren maken zich zorgen over hun oogsten. Het ‘groene goud’ wordt steeds schaarser en de prijzen stijgen drastisch. Dat is slecht voor consumenten die al door inflatie getroffen worden, en doet vrezen dat de handel in aangelengde olie of olie van inferieure kwaliteit zal toenemen.

Een Italiaanse boer in Umbrië die normaal gesproken 70 ton olijven oogst, zal dit jaar hooguit 30 ton binnenhalen. Eenzelfde afname geldt niet alleen voor olijfboeren elders in Italië, die 12 procent van de wereldmarkt voorzien, maar ook voor die in Griekenland (9 procent) en Spanje, dat met 44 procent wereldleider is. De oogst neemt af en de prijs voor een liter olijfolie stijgt – die van goedkopere Spaanse olijfolie is in enkele jaren tijd verdubbeld. Schuld van dit alles is klimaatverandering, die zorgt voor extreme weersomstandigheden zoals overmatige regenval in Italië dit voorjaar en aanhoudende droogte in Spanje. Meer over de olijfoliecrisis lees je hier.

---

Jiddisch, een taal vol geschiedenis

Aangezien de Joden momenteel in het middelpunt van de aandacht staan (al is dat om een heel verdrietige reden), was het volgens redacteur Marc van Rijswijk een goed idee van de Franse taalwetenschapper Arnaud Bernier om afgelopen week op LinkedIn een post te wijden aan het Jiddisch. Deze taal wordt gesproken door de zogenoemde Asjkenazische Joden uit Midden- en Oost-Europa. De vele buitenlandse invloeden die in de taal terug te vinden zijn – van Duits en Hebreeuws tot en met Pools en Russisch – getuigen van de vele verhuizingen die deze Joden al sinds de dertiende eeuw hebben moeten ondernemen.

Tot 1945 had het Jiddisch 11 miljoen sprekers, waarvan meer dan een derde in de Sovjet-Unie. Ze worden nu geschat op 1 à 2 miljoen. Hoewel de geschiedenis van deze taal voornamelijk Europees is, zijn tegenwoordig de meest actieve sprekers in Noord-Amerika te vinden. Jiddisch staat vermeld in de Atlas of Endangered Languages van de VN, aangezien de taal in de komende decennia zou kunnen verdwijnen. De afgelopen jaren is de belangstelling onder jonge Joden voor de verloren cultuur van hun voorouders weer opgebloeid. Deze generatie, die de Holocaust niet heeft meegemaakt, wil begrijpen hoe Joden leefden en communiceerden vóór de Tweede Wereldoorlog. Je leest er hier meer over.

Het Jiddisch heeft ook een belangrijke bijdrage geleverd aan de Nederlandse woordenschat: denk aan woorden als ‘mazzel’, ‘tof’, ‘gabber’, ‘bajes’, ‘jatten’ en het internationaal bekende woord ‘bagel’.

---

Kiezen tussen twee kwaden

Op 19 november vinden in Argentinië de tweede ronde van de presidentsverkiezingen plaats. De Argentijnse El País-columnist Martín Caparrós heeft de laatste tijd niet onder stoelen of banken gestoken dat hij een grote afkeer heeft voor de ultrarechtse, libertarische presidentskandidaat Javier Milei. Maar ook voor zijn tegenstrever, de centrumlinkse Sergio Tomás Massa, heeft Caparrós geen goed woord over in zijn laatste column. ‘Massa is goede synthese van die opportunistische, inschikkelijke, gewetenloze politici die Argentinië de afgelopen decennia hebben geregeerd.’

Daarbij is Massa, de minister van Economie is, ook nog verantwoordelijk voor de slechte (economische) situatie waarin het land zich bevindt. Verandering is nodig, maar wat moet je doen als het alternatief ook niet veel soeps is. Dit dilemma legt de Argentijnse romanschrijver prachtig uit, aldus redacteur Joep Harmsen. ‘Het is heel moeilijk om op [Massa] te stemmen‘, vervolgt Caparros, ‘en toch geloven velen van ons dat hij de enige uitweg is – om de grote catastrofe te voorkomen’. Want Milei zou een ramp zijn voor het land:

’De heer Milei is, zoals we al weten, een gek die beledigt en schreeuwt bij het minste meningsverschil, die zijn tegenstanders met de dood bedreigt, die de genocidale dictatuur rechtvaardigt, die de leerplicht en de volksgezondheid wil afschaffen en mensen wil bewapenen, die zijn beslissingen overlegt met zijn dode hond. Dit is genoeg om hem te vrezen en af te wijzen, maar het is niet het ergste: het is zijn idee om een hyper-individualistische samenleving te organiseren die alleen gebaseerd is op de regels van de markt, waar alles gekocht en verkocht kan worden – inclusief kinderen en organen.’

Dus zit er niet anders op dan te stemmen op Massa, aldus de schrijver. Niet omdat hij beter voor het land is dan Milei, ‘maar veel minder slecht’.

---

Drie verdiepende leestips

» Vorige week publiceerde Der Spiegel een inzichtelijke reportage over hoe de oorlog tussen Israël en Hamas invloed heeft op het leven van Israëlische burgers. Het land heeft inmiddels 300.000 reservisten opgeroepen, mensen die in hun dagelijks leven geen militair zijn, maar nu actief deelnemen aan de oorlog. Neem bijvoorbeeld het verhaal van een linkse schrijver, die eerst tegen de oorlog was, maar nu met granaten op Hamas schiet, dat het Duitse weekblad optekende.

» The Los Angeles Times schreef een verontrustend verslag van de ReAwaken America Tour, een religieuze roadshow die pro-Trump is en bekendstaat om het bevorderen van christelijk-nationalisme en rechtse samenzweringstheorieën. Een inkijk in hoe uiterst rechts en conservatief christelijk de handen ineen hebben geslagen en zo een compleet eigen realiteit hebben gerealiseerd waarin Trump de ‘gezalfde van God’ is, QAnon koning en ‘alles wat je gelooft waar is’. De tweedaagse opwekkingsdienst die in augustus net buiten Las Vegas werd gehouden, telde bijna zeventig sprekers die predikten dat vaccins giftig zijn en het einde van de wereld zullen brengen, dat een kliek van wereldleiders zich bezighoudt met kindermisbruik en dat de verkiezingen van 2020 gestolen zijn.

» In een nieuwe tentoonstelling toont het Prado in Madrid ‘de verborgen kant van kunst’, schrijft El País. Het Spaanse kunstmuseum laat nu de achterkant van beroemde meesterwerken aan het publiek zien en dat levert mooie ontdekkingen op. Zoals het achteraanzicht met blote billen van de Knielende non (1731) van de Zweeds-Oostenrijkse schilder Martin van Meyten.

De in Amsterdam gevestigde Duitse kunstenaar Diana Scherer (1971) maakt botanische installaties, objecten, textiel en fotografie en is een pionier in biotechnologische kunst. Ze kweekt bijvoorbeeld graswortels om te laten zien dat het complexe organismen zijn op manieren die vaak onzichtbaar voor ons blijven. In haar werk verkent ze de relatie tussen de mens en zijn natuurlijke omgeving en het verlangen van de mens om de natuur te beheersen.

Ze bestudeert bijvoorbeeld planten en wortelstelsels om hun natuurlijke groeiprocessen in kunstmatige biotopen na te bootsen met behulp van aarde, zaden en licht. De wortels groeien volgens haar eigen patronen tot intrigerende organische weefsels, een soort levende sculpturen.

Farming Textiles, Museum Kranenburgh, t/m 10/3 2024

Wynton Marsalis was achttien toen hij voor zijn muziekopleiding naar New York verhuisde, de stad die hij omschrijft als ‘de meest dynamische, bedrijvige en kosmopolitische metropool die de moderne wereld ooit heeft gekend’, aldus Financial Times. Veertig jaar later gebruikte hij deze stad als inspiratie voor zijn meest recente en vierde symfonie, genaamd The Jungle. FT beschrijft deze als ‘een zeer lijvige (…) symfonie vol onstuitbare energie, lef en gedrevenheid’. Deze zou meer samenhang vertonen dan eerdere werken van de uit New Orleans afkomstige trompettist en componist, die graag jazz, blues, big band en klassieke muziek combineert, maar bovenal jongeren in aanraking wil brengen met jazz.

Vanwege zijn uitgesproken visie op het genre zien sommigen hem als controversieel figuur, aldus The Independent. Volgens Marsalis is jazz, nadat het in New Orleans ontstond en zich doorontwikkelde tot de verschijning van John Coltranes A Love Supreme in 1964, in avant-gardistisch verval geraakt; ‘tot Marsalis in de jaren tachtig arriveerde als grote redder die amper zijn tienerjaren was ontgroeid.’

Door zijn opvattingen op tv te promoten, blies hij jazz nieuw leven in

‘Door zijn opvattingen op tv te promoten, blies hij jazz nieuw leven in en werd het genre verheven tot hogere cultuur.’ The Guardian omschrijft de muzikant als een ‘teleurgestelde modernist: enthousiast over de jazzavant-garde van de jaren twintig tot vijftig, niet onder de indruk van de postmoderne fusies en eigenzinnige abstracties die volgden’.

Voor Marsalis is jazz niet alleen de autobiografische muziek van de VS, maar bovendien het geluid dat ‘we de wereld rond hebben gestuurd om het beste wat ons land te bieden heeft te vertegenwoordigen’, vertelde hij Chicago Tribune. De grote jazzambassadeurs van het verleden verspreidden volgens hem idealen van vrijheid en democratie, belichaamd in de klanken van jazz. Hij ziet het als zijn missie ‘de maalstroom van het moderne leven [te begrijpen] en luisteraars te herinneren aan wat ons samenbrengt’.

Dat doet hij niet alleen in zijn muziek, maar ook in artikelen en lezingen. Op 12 november houdt Marsalis op de Erasmus Universiteit Rotterdam een Nexus-lezing over muziek, cultuur en democratie.

Gevoelige plaat

Dit jaar zullen mensen wereldwijd naar schatting 1,6 biljoen foto’s maken. Cameraatjes in onze mobiele telefoons hebben fotograferen eenvoudiger dan ooit gemaakt. Dat was ruim hondervijftig jaar geleden wel anders. Toen moest je beschikken over behoorlijk wat chemische en natuurkundige kennis om onderwerpen letterlijk op de gevoelige plaat te kunnen vastleggen: nog voordat de film werd uitgevonden, maakten beeldjagers in bezit van midden- en grootformaatcamera’s gebruik van kwetsbare glasplaten.
In 2019, las redacteur IJsbrand van Veelen, stuitte fotograaf en natuurbeschermer Terri Cappucci uit Massachusetts, op een verzameling van niet minder dan vierduizend glasplaten uit de jaren 1860 tot 1930 die eigenlijk op de nominatie stonden om te worden weggegooid. Gelukkig had ze niet alleen kennis van oude fotografische procedés, maar herkende ze op de platen ook een aantal bezienswaardigheden uit Massachusetts. Ze zag in dat ze op een schatkamer was gestuit. Cappucci begon aan het lange en moeizame proces om de platen te conserveren, overlegde met restaurateurs en volgde een cursus om de grondbeginselen te leren van het schoonmaken en archiveren van de fragiele platen. Het archief van de Universiteit van Massachusetts in Amherst heeft de collectie onlangs verworven en Cappucci vertelt over individuele foto’s op de website Somebody Photographed This, waar je ook een aantal van de adembenemende, haarscherpe foto’s uit de collectie kunt zien.

---

Vrouwen en voeten vergelijken

Ziwe, talkshowhost en comedian, schreef een essay voor The New Yorker over WikiFeet. Een site waarop ongevraagd foto’s van de voeten van bekende mensen – meestal vrouwen – worden geüpload, die vervolgens worden beoordeeld op basis van 1 tot 5 sterren. De kans is groot dat je er nog nooit van hebt gehoord, en toch is dit geen site die alleen te vinden is in de diepste krochten van het internet. De site ontvangt maandelijks namelijk zo’n tien miljoen bezoekers.

Ziwe staat er zelf ook op met een rating van 2 sterren, wat dus als ‘okay feet’ doorgaat. Ivanka Trump en voormalig Nickelodeonster Victoria Justice krijgen met 5 sterren het zeldzame label ‘gorgeous feet’. Wat vindt zij daarvan? En wat zegt dit eigenlijk over hoe gewend we zijn om mensen – maar toch echt vooral vrouwen – te beoordelen en te vergelijken? Een aanrader van redactiestagiair Sterre Kilsdonk.

---

Drie verdiepende leestips

» In Cerebral Valley in San Francisco optimaliseert de volgende generatie techmiljardairs haar levensstijl. Deze fascinerende reportage van The Economist gaat over zogenoemde ‘Hacker houses’ – grote villa’s waar jonge tech-ondernemers met elkaar samenwonen, samenwerken en elkaar motiveren. Het begrip ‘hacker-houses’ bestaat al langer, maar deze nieuwe generatie is helemaal gericht op de AI-industrie. Het stuk is aangevuld met beeldmateriaal en geven je een echt inkijkje in de levens van deze jonge ondernemers.

» Tsjechië zette na de Russische invasie zijn deuren open voor Oekraïners en herbergt vandaag de dag ruim 300.000 vluchtelingen. Maar volgens dit artikel in de Balkan Insight nemen de aanvallen op Oekraïners in Tsjechië toe. Ze worden aangemoedigd door radicale politieke krachten, desinformatie en, zo wordt beweerd, Russische inlichtingendiensten. Een indrukwekkend stuk over de lange arm van Rusland.

» Negentiende-eeuwse psychiaters dachten dat de mentale staat van een patiënt gediagnosticeerd kon worden door analyse van het gezicht. De schilder Théodore Géricault, meester uit de Franse romantiek, kreeg daarom de opdracht om 10 gezichtsuitdrukkingen te schilderen. Vijf daarvan verdwenen spoorloos maar een amateur-detective denkt ze te hebben opgespoord. Hoe deze spannende zoektocht verliep, lees je in dit stuk van The Guardian. 

Omringd door energievreters – Thomas Erikson

Iedereen kent ze wel: energievreters. Twintig minuten in dezelfde ruimte met deze mensen en je bent uitgeput. Ze eisen alles op – je tijd, aandacht, emoties. Zie je ertegen op om met dit soort mensen om te gaan, maar weet je niet hoe je de dynamiek moet veranderen? Dit boek gaat je helpen!

---

We weten hoe het moet – Annette Kehnel

Ons economisch denken over consumptie en winst voldoet niet meer voor de huidige tijd. Historica Annette Kehnel maakt duidelijk dat we in de middeleeuwen suggesties voor onze toekomst vinden die verder gaan dan het najagen van winst en eigenbelang.

---

365 tips voor een groenere wereld – Georgina Wilson-Powell 

Duurzaam leven is makkelijker dan je denkt! 365 dagen voor een groenere wereld laat zien dat je elke dag van het jaar iets eenvoudigs kunt doen om mee te helpen aan een schone, groenere wereld.

---

Be Useful – Arnold Schwarzenegger

Schwarzenegger brengt zijn inzichten tot leven met meeslepende persoonlijke verhalen, van levensveranderende successen tot levensbedreigende mislukkingen. Niemand komt je redden, zoals Arnold zegt. Het goede nieuws is dat jij alles bent wat je nodig hebt.

---

Het leven is zwaar – Kieran Setiya

Pijn, angst, mislukking en verlies, ze horen bij het leven. Filosofie kan houvast bieden bij het doorstaan van tegenslagen. Aan de hand van oude en nieuwe denkers, voorbeelden uit de geschiedenis, literatuur, films, wetenschap en eigen ervaringen toont Setiya hoe we moed kunnen houden.

Keiharde kritiek op de Chinese censuur en op corruptie en massaproductie, het zijn immer terugkerende thema’s in het werk van de wereldberoemde Chinese kunstenaar en mensenrechtenactivist Ai Weiwei.

In de overzichtstentoonstelling In Search of Humanity is zowel vroeg als recent werk te zien van Weiwei, die zijn jeugd in ballingschap doorbracht als gevolg van de Culturele Revolutie van 1966 tot 1976, en in 2011 81 dagen werd vastgehouden door de Chinese geheime dienst.

Het werk S.A.C.R.E.D., uit 2013 (Supper,Accusers, Cleansing, Ritual, Entropy, Doubt) bestaat dan ook uit zes ijzeren diorama’s, die elk een scène in zijn cel destijds weergeven: Ai Weiwei in bed, op de wc, etend aan tafel, met bewakers altijd in de buurt. Geen wonder dat hij altijd op zoek is naar menselijkheid en een betere wereld. Na zijn vrijlating kijkt de kunstenaar steeds minder naar China. Als hij in 2015 zijn paspoort terugkrijgt, vertrekt hij naar het buitenland. Een aantal recente werken gaat over oorlog en migratie, waarmee hij wil laten zien dat migratie eeuwenoud is.

In Search of Humanity, Kunsthal, Rotterdam. t/m 3/03 2024

‘Ben je ooit verliefd geworden op een nummer zonder echt te begrijpen waarover het ging?’ vraagt Rob Sheffield in The Atlantic zijn lezers. Bij Olivia Rodrigo zal dat je niet snel gebeuren. Na een laaiend enthousiast ontvangen eerste album bracht de Amerikaanse zangeres in september Guts uit, waarop ze volgens de recensent de persoonlijke drama’s van een jonge vrouw – die op de voet wordt gevolgd door de roddelbladen – verbindt met een universelere ervaring: opgroeien in het internettijdperk. ‘Ongetwijfeld beïnvloed door Taylor Swifts gave om duidelijk te zingen wat ze denkt, en door de voorliefde van sociale media voor labels en ingrijpende diagnoses die de subtiliteiten van de psychologie verdoezelen, onderzocht Rodrigo iedere mogelijke emotie van diepbedroefde tieners.’

Ondanks de hoge verwachtingen stelt het album op geen enkel punt teleur, volgens Rolling Stone, dat elk nummer lovend bespreekt en Rodrigo een echte rockster noemt. Het meest onder de indruk is recensent Spencer Kornhaber van haar emotionele pianoballads. Juist deze roepen bij Sheffield soms wat irritatie op, vanwege de ‘neiging tot overdreven expliciete teksten’. Maar, schrijft hij, al is bijvoorbeeld Rodrigo’s kritiek op de schoonheidscultus niet revolutionair, ‘een opsteker kan nooit kwaad als je een publiek hebt dat zo jong en toegewijd is als het hare’.   

Door Laura Weeda