Archieven: Agenda

Drie verdiepende leestips

» Saffraan is het meest waardevolle kruid ter wereld; een kilo kost al snel enkele duizenden euro’s. In het Spaanse Mancha, ooit het grootste teeltgebied ter wereld, wordt het nog steeds met de hand geoogst. Maar de boeren daar voeren een eenzame strijd tegen de goedkope concurrentie uit Azië. Lees hier de reportage die Süddeutsche Zeitung erover maakte.

» ‘Europa eerst’ moet het antwoord zijn op ‘Amerika eerst’, aldus de Belgische essayist Koen De Leus in een artikel voor Le Monde. Hij stelt dat de Europese Unie een strategie moet uitwerken om haar afhankelijkheid te overwinnen: een militair-industrieel complex opbouwen, de binnenlandse vraag stimuleren, de financieringsmarkt verenigen, et cetera. Je leest er hier alles over.

» Wat als Orbán en Meloni de enige twee regeringsleiders van Europa zijn om met Trump te praten? Van alle Europese leiders zijn deze twee de hoofden van extreemrechtse Europese regeringen die in de toekomst zouden kunnen dienen als bemiddelaars tussen de EU en de nieuwe Amerikaanse regering, legt de Brusselse correspondent van het Duitse weekblad Die Zeit uit. Lees hier zijn interessante analyse.

In haar documentaire Black Box Diaries laat journalist Shiori Ito zien dat de jurisprudentie op het gebied van seksueel geweld in Japan nog veel te wensen over laat. In 2015 werd ze op 27-jarige leeftijd door een van de invloedrijkste journalisten van het land verkracht. Ze besloot de dader aan te klagen, maar raakte verstrikt in een door connecties en corruptie verziekt rechtssysteem. Direct na de verkrachting begon ze een dagboek en legde ze met haar iPhone vast wat haar allemaal overkwam. Volgens Rouven Linnarz in Film-Rezensionen ‘kan de zwarte doos uit de filmtitel worden opgevat als een metafoor voor rechtspraak waarvan de uitkomst allerminst valt te voorspellen. Vooral wanneer de beklaagde directe ingangen heeft op het allerhoogste politieke niveau.’ 

‘Dit is geen vernietigend oordeel over vrouwenhaat in de Japanse samenleving, meer een bescheiden, therapeutisch zelfportret’

De criticus van Le Polyester prijst Ito’s moed om ook haar suïcidepoging en de doodsbedreigingen in de film aan bod te laten komen. ‘Desondanks draagt Black Box Diaries een onverwachte sfeer van vrede uit, die waarschijnlijk niet voortkomt uit het vinden van gerechtigheid, maar uit een gevoel van triomf over een veranderende mentaliteit. Dit is geen vernietigend oordeel over vrouwenhaat in de Japanse samenleving, meer een bescheiden, therapeutisch zelfportret.’ In Screen Daily schrijft Fionnuala Halligan over een ‘aantrekkelijke en hoogst actuele mix van forensische journalistiek met de hoogte- en dieptepunten van directe iPhone-reacties en emoties.’ De documentaire gaat verder dan een zoektocht naar waarheidsvinding en gerechtigheid, maar ‘biedt bovendien een samenvatting van de dromen en teleurstellingen, kwellingen en triomfen van een generatie.’

Ito’s kruistocht ging destijds de wereld over als het begin van de MeToo-repercussies in Japan, maar ‘door het urgente persoonlijke perspectief en de strakke vormgeving als juridisch drama worden ook kijkers die niet bekend zijn met haar verhaal gegrepen door deze film’, schrijft Guy Lodge voor Variety. Hij vindt het vooral knap hoe de maker haar veranderende gemoedstoestand overbrengt: ‘Van een uiterst professionele journalist die koelbloedig haar eigen ervaring onderzoekt, tot een angstig slachtoffer dat overweldigd wordt door de verantwoordelijkheid om haar verhaal te vertellen.’ 

De documentaire Black Box Diaries van Shiori Ito is vanaf 28 november te zien in de bioscoop.

Mario en Luigi, oorspronkelijk loodgieter, hebben al vele carrièrepaden gevolgd, van arts tot spokenjager. Bij Mario en Luigi. The Brotherly Epic, op 7 november uitgebracht voor Switch, combineren ze deze beroepen wanneer ze zich in de parallelwereld Concordia bevinden, aan boord van een schip dat een eiland blijkt te zijn. Dit keer gaat het ook weer om het redden van de wereld, maar dan met een focus op het herstellen van de macht, verklapt The New York Times.

The Guardian beschrijft het spel als ‘een nostalgische en zonovergoten ervaring’

The Guardian beschrijft het spel als ‘een nostalgische en zonovergoten ervaring’ en prijst de balans tussen klassieke Mario-mechanismen en nieuwe RPG-elementen (role-playing games) en ‘bro-moves’. Eurogamer benadrukt dat het spel de verwachtingen heeft overtroffen, en noemt het ‘de perfecte remedie voor een sombere herfst’. The Verge merkt op dat ‘Mario voor een personage dat al zo lang bestaat een soort gouden eeuw doormaakt’. 

De enige kritiek die klinkt is technisch van aard. IGN bekritiseert de prestaties op de Switch en vindt de gameplay soms repetitief, maar erkent desondanks dat ‘de verhaallijn en het nautische thema een unieke draai geven aan de serie’.  

Drie verdiepende leestips

» Het Syrië van na Assad ligt in puin, het toekomstige leiderschap is onbekend en internationale hulp is verre van zeker. Het tafereel van Syriërs die deze week op straat feestvierden na de val van hun president Bashar al-Assad moet wel herinneringen oproepen aan die scène in De tovenaar van Oz nadat Dorothy Gale per ongeluk de Boze Heks van het Oosten heeft gedood. Lees hier de analyse van de Israëlische krant Haaretz van de situatie in Syrië.

» Wat zouden de contouren zijn van een ‘goed’ vredesakkoord voor Oekraïne? Om een einde te maken aan de Russische invasie heeft Oekraïne meer opties dan alleen lid worden van de NAVO, schat het Britse weekblad The Economist. Maar er zal ongetwijfeld een hoge prijs moeten worden betaald: het afstand doen – althans tijdelijk – van de door Rusland bezette gebieden. Lees hier zijn complete analyse.

» Onder degenen die de Japanse nationale sport sumoworstelen beoefenen, is niemand geïnteresseerd in hun BMI – integendeel. Hoe meer gewicht, hoe groter de kans op een overwinning. Dat overgewicht heeft echter wel een prijskaartje. Zo veroorzaakt het een hoge bloeddruk, diabetes, jicht – en soms sterft iemand verrassend jong. Lees hier het verhaal van Süddeutsche Zeitung.

De jonge Palestijn Basel Adra filmde samen met de Israëliër Yuval Abraham vijf jaar lang de vernietiging van Palestijnse huizen en het geweld dat werd gepleegd door het Israëlische leger in Masafer Yatta op de bezette Westelijke Jordaanoever, evenals de aanvallen van kolonisten op dorpelingen, voornamelijk herders. Dit resulteerde in de documentaire No Other Land, waarvan de opnames al vóór 7 oktober 2023 klaar waren en die op IDFA te zien was. 

No Other Land onthult onder meer de diepgaande ongelijkheid van rechten tussen Israëli’s en Palestijnen, aldus Al-Quds Al-Arabi: Abraham kan vrij reizen, terwijl Adra gevangenzit in een militaire zone. Dit contrast wordt verder benadrukt door de film, waarin de camera niet alleen fungeert als een getuige, maar soms ook als bescherming tegen de soldaten die regel­matig de dorpen binnenvallen. 

Zijn film, aldus Adra tegen de Arabische site Elaph, is noodzakelijk ‘zodat westerse samenlevingen zien wat er gebeurt, in het bijzonder degenen die de bezettende entiteit steunen met wapens en geld’. Adra filmt zelfs de dood van zijn neef, die door een soldaat werd doodgeschoten omdat hij in opstand kwam.

‘Als Yuval Abraham filmt, is de reactie van Israëliërs anders’

Op een gegeven moment wordt Basel Adra’s vader gearresteerd en kan hij niet langer filmen. ‘Als Yuval Abraham filmt, is de reactie van Israëliërs anders,’ legt de pan-Arabische website Raseef22 uit. ‘Ondanks een sterke vriendschap kan Yuval het gevoel van schaamte dan ook niet verbergen (…). En Basel kan de woede die deze situatie bij hem oproept evenmin voor zijn vriend verbergen.’

Abraham, die ook onderzoeksjournalist is voor het Israëlisch-Palestijnse tijdschrift +972 en de Israëlische site Local Call, hekelde tijdens zijn dankwoord op de Berlinale de apartheid tegen de Palestijnen. ‘We wonen dertig minuten bij elkaar vandaan, maar ik (…) ben vrij om te gaan en staan waar ik wil, terwijl Basel, net als miljoenen Palestijnen, opgesloten zit op de bezette Westelijke Jordaanoever.’

De verklaring wekte de woede op van Israëlische en Duitse functionarissen en media, die op hun beurt kwamen met beschuldigden van antisemitisme, zo meldde het Israëlische dagblad Ha’aretz. In een gesprek met Deutsche Welle hekelt Abraham de houding van Duitsland sinds het begin van de oorlog in oktober 2023. ‘Duitsland misbruikt een term die bedoeld was om de Joden te beschermen – niet alleen om de Palestijnen het zwijgen op te leggen, ook om Joden het zwijgen op te leggen en Israëliërs die kritiek hebben op de bezetting.’   

In het Bozar is dit najaar een groot­schalige tentoonstelling van het Frans-Duits-Zwitserse avant-gardistenkoppel Jean Arp (1886-1966) en Sophie Taeuber-Arp (1889-1943) te zien. Beiden waren invloedrijke figuren in de kunstwereld van de twintigste eeuw. Als pioniers van de abstracte en geometrische kunst deelden ze niet alleen hun leven, maar ook hun artistieke visie: kunst moest grenzen doorbreken, zonder onderscheid tussen hoge en toegepaste kunst. Zelfs hun geborduurde wand­kleden communiceerden met elkaar. 

Hij met organische vormen, zoals een ei of een navel; zij geometrischer, met cirkels en vierkanten, en met kleur

De ene partner beïnvloedde de andere. Hij met organische vormen, zoals een ei of een navel; zij strakker en geometrischer, met cirkels en vierkanten, en met kleur. De samenwerking werd een succesvolle symbiose, met ‘duotekeningen’ en houten sculpturen waar ze allebei aan werkten, zoals het beeld Echtelijke sculptuur. 

Tweehonderdvijftig werken hangen nu voor het eerst bij elkaar: zijn zware, donkere kleden uit 1915 kijken uit op haar lichte geometrische tekeningen uit 1916. Kunst moet in elk aspect van het leven zitten, vonden ze allebei. 

Bozar, Brussel, t/m 19/1

Drie verdiepende leestips

» Heeft Palestina een post-westerse wereld gebaard? Niet alleen Netanyahu en Gallant staan terecht bij het ICC, maar ook de legitimiteit van het Westen. De balans van de mondiale weegschaal is aan het verschuiven, aldus columnist Alonso Gurmendi in The New Arab. Lees hier zijn opiniestuk.

» Chocolade met pistachenoten – de zogeheten Dubai-chocolade – is momenteel helemaal in en mede door TikTok uitgegroeid tot een hype. Interessanter dan de wereldwijde hype is de steenvrucht zelf (ja, je leest het goed, pistache is officieel een steenvrucht en niet een noot. Hetzelfde geldt voor cashews en amandelen.) Pistache is lekker en gezond, maar heeft vijf keer zoveel water nodig als avocado’s. Je leest er meer over in dit artikel van Neue Zürcher Zeitung.

» Hoe is Egypte erin geslaagd om malaria uit te bannen, de ziekte waaraan Toetanchamon ooit leed? Een reportage van El País geeft daar een antwoord op. Een eeuw van investeringen en volksgezondheidsplannen hebben het land in staat gesteld om de lokale overdracht van de ziekte, waaraan wereldwijd elk jaar meer dan 600.000 mensen overlijden, te stoppen, aldus de reportage die je hier kunt lezen.

De Australiër Nick Cave heeft naast zijn indrukwekkende muzikale oeuvre nu ook een allereerste museale solotentoonstelling. In een serie handbeschilderde, geglazuurde keramische beeldjes verbeeldt hij het leven van de duivel van geboorte tot dood. Cave raakte geïnspireerd door Staffordshire flatbacks, schoorsteenmantelversieringen uit de victoriaanse tijd, en maakte ‘een reis door een reeks verpletterende gebeurtenissen naar een soort van verlossing.’ 

‘een reis door een reeks verpletterende gebeurtenissen naar een soort van verlossing’ 

In kleurrijke composities geeft hij de duivel niet weer als antichrist, maar als een menselijke figuur met gebreken en donkere, irrationele kanten. De curieuze beeldjes brengen volgens hem orde in de chaos. Het creatieve proces ‘troostte’ hem in zijn innerlijke strijd tussen religieuze twijfel en geloof. 

Museum Voorlinden, Wassenaar, t/m 9/3

De Amerikaanse schrijver Percival Everett (67), internationaal bekend van zijn romans Erasure (2001) en I Am Not Sidney Poitier (2009), publiceerde dit jaar James, waarin het slavernijverleden prominent aan bod komt. Everett neemt The Adventures of Huckleberry Finn van Mark Twain als ­leidraad, maar vertelt zijn verhaal vanuit het perspectief van de zwarte, van de plantage gevluchte Jim.

‘Geen literaire gimmick, maar een prachtige roman’, schrijft Maureen Coorigan voor NPR. ‘Omdat Everett vol humor de absurditeiten van het racisme blootlegt. Waar Twain niet dramatiseert, laat Everett de barbaarsheid van de plantagetijd zien.’ 

‘Een liefdesbrief aan het geschreven woord’

Ron Charles van The Washington Post denkt dat het boek niet op een beter moment had kunnen verschijnen: ‘Precies nu ons land wordt verscheurd door vragen over het in de ban doen van bepaalde boeken en over de juiste manier om onderwijs over de Afro-Amerikaanse geschiedenis te geven.’ 

‘Een liefdesbrief aan het geschreven woord’, vindt Garrett Biggs in Chicago Review of Books. Volgens hem speelt Everett subtiel met de Engelse taal: ‘Zo leert Jim zwarte kinderen hoe ze precies de verkeerde, ongrammaticale zinnen moeten gebruiken om hun blanke kwelgeesten in de waan van ­superioriteit te laten.’  

James, van Percival Everett, werd in het Nederlands vertaald door Peter Bergsma, verscheen bij Atlas Contact en stond op de shortlist van de Booker Prize. 

Drie verdiepende leestips

» Het is alweer een maand geleden dat meerdere delen van Spanje getroffen werden door zware overstromingen als gevolg van de Dana. El País keert terug naar de Avenida Blasco Ibáñez in Catarroja, een voorbeeld van de enorme verwoesting die de overstromingen hebben aangericht en die nog lang niet is hersteld. De buren lijden onder de ongezonde omstandigheden en de psychologische gevolgen van de ramp. Inwoners doen hun verhaal: ‘Vergeet ons niet. Er is hier nog steeds veel shit.’ Je leest de uitgebreide reportage van de Spaanse krant hier.

» ‘Mijn vader heeft op de ultranationalist van Roemenië gestemd. Ik begin te begrijpen waarom.’ Zo luidt de kop van de column van de Roemeense onderzoeksjournalist Andrei Popoviciu over de verkiezingswinst van de extreemrechtse kandidaat Calin Georgescu afgelopen weekend in Roemenië. We moeten luisteren naar familie en vrienden die het gevoel hebben dat de mainstream partijen hen in de steek hebben gelaten. Dit was een schreeuw om hulp, zo schrijft hij in zijn opiniestuk. Lees hier zijn betoog in The Guardian.

» Waar westerse landen zich vooral zorgen maken over een escalatie van de oorlog in Oekraïne, zijn landen in andere delen van de wereld bezorgder over de klimaatverandering. Een van die landen is de piepkleine eilandstaat Tuvalu. Misschien is de dreiging van de klimaatcrisis nergens duidelijker voelbaar dan in dit kleine landje in de Stille Oceaan. Het land zou kunnen verdwijnen als de zeespiegel blijft stijgen. Bezoek een eiland dat zich voorbereidt op zijn eigen ondergang in deze reportage van Süddeutsche Zeitung.

De eerste solotentoonstelling van Malala Andrialavidrazana (Madagascar, 1971) in het Parijse Palais de Tokyo belooft een visueel en conceptueel meesterwerk te zijn tussen ‘kunst en cartografie’. In de lichtdoorlatende grande verrière met imposante, 60 meter lange, gebogen muren, kon de kunstenares haar digitale fotomontages, die ze sinds 2015 ontwikkelt, opschalen tot architecturaal formaat. 

De immense collage stelt de toeschouwer kritische vragen, zoals: ‘Wie is er aan het woord?’

Andrialavidrazana’s oeuvre is doordrenkt van interculturele vragen en onderzoekt waar identiteit, macht en geschiedenis bij elkaar komen. Haar serie Figures combineert iconografie uit postzegels, bankbiljetten, prenten en advertenties tot collages die doen denken aan geografische kaarten, maar veel meer inhoud hebben. De immense collage legt namelijk verborgen machtsstructuren bloot en stelt de toeschouwer kritische vragen, zoals: ‘Wie is er aan het woord?’ en ‘Vanuit welke context?’ 

Met eerdere projecten zoals d’Outre-Monde en Echoes benadrukte Andrialavidrazana de ­historische en culturele verbondenheid van diverse gebieden, zoals de Indische Oceaan en het mondiale Zuiden. Haar werk, dat wereldwijd werd geëxposeerd op prestigieuze locaties, maakt gebruik van fotografie als instrument om de manieren waarop geschiedenis en geografie elkaar beïnvloeden vorm te geven. Andrialavidrazana daagt het publiek uit om de wereld door een andere lens te bekijken, de dialoog aan te gaan of kritisch na te denken over machtsstructuren en ­culturele hiërarchieën. Daarbij trakteert ze de kijker op een visueel en gelaagd spektakel. 

Palais de Tokyo, Parijs, t/m 5/1

Het Eye Filmmuseum in Amsterdam eert dit najaar de Amerikaanse underground- en avant-gardefilm van de jaren zestig. Een periode waarin filmmakers de ketenen van traditionele Hollywoodcinema doorbraken en de grenzen van het medium opzochten. De tentoonstelling belicht zowel iconische als minder bekende films en toont werken van invloedrijke filmmakers zoals Jonas Mekas, Maya Deren en Stan Brakhage. Ook zijn er films te zien van kunstenaars als Bruce Conner, Yayoi Kusama, Yoko Ono en Andy Warhol.

Tijdens speciale evenementen wordt ingegaan op hoe de undergroundscene politieke kwesties aankaartte

Van hem is de acht uur durende film Empire (1964), evenals Stan VanDerBeeks 11-kanaalsinstallatie Movie Mural (1965-1968), die voor het eerst in Nederland te zien is. 

Naast de tentoonstelling worden in de filmzalen van Eye langere 16mm-films vertoond en zijn er diverse programma’s georganiseerd die de internationale context en blijvende invloed van de New American Cinema verkennen. Tijdens speciale evenementen wordt ook ingegaan op hoe de undergroundscene politieke kwesties aankaartte, met aandacht voor de parallellen met het huidige politieke klimaat. 

Eye Filmmuseum, Amsterdam, t/m 5/1 2025

Drie verdiepende leestips

» Trumps vredesplan voor Oekraïne heeft een addertje onder het gras: Poetin wil geen vrede, hij moet ertoe gedwongen worden. De toekomstige Amerikaanse president weet hoe hij de Oekraïners tot onderhandelen kan dwingen. Maar wat gaat hij doen als Rusland niet meewerkt? Poetins oorlog is gevaarlijker dan ooit voor Europa, aldus Neue Zürcher Zeitung. Lees haar analyse hier.

» In Azerbeidzjan, het land waar de klimaattop COP29 worden gehouden en dat sterk afhankelijk is van olie, zijn de mensen niet alleen trots op hun olie. Ze zweren bij de gezondheidsvoordelen ervan en bezoeken zelfs resorts om zich erin onder te dompelen. The New York Times maakte er een reportage over die je hier kunt lezen.

» ‘Het is nodig voor Oekraïne dat zijn bondgenoten in hun inzet voor het land tot het uiterste gaan,’ aldus de Oekraïense politicoloog Anastasia Fomitsjova. Een overeenkomst over een wapenstilstand tussen de Amerikaanse regering van Donald Trump en Vladimir Poetin zou Rusland een moratorium bieden dat in het voordeel van Rusland zou zijn. Dat stelt de Oekraïense onderzoeker, die ook lid is van de Oekraïense strijdkrachten, in Le Monde. Lees hier haar opiniestuk.

In de film Crossing Istanbul van de Zweeds-Georgische regisseur Levan Akin gaat Lia, een gepensioneerde lerares uit Georgië, op zoek naar haar verdwenen nichtje Tekla. Dat heeft ze beloofd aan haar stervende zus én aan zichzelf: eerder wees ze haar nichtje af omdat ze transgender bleek te zijn. Buurjongen Achi vermoedt dat Tekla in de prostitutie in Istanboel verzeild is geraakt en daar betreden ze gezamenlijk onbekende werelden.

Danny Leigh schrijft voor Financial Times dat een ‘andere filmmaker van het Istanboel van sekswerkers en straatkinderen het toneel voor iets bruuts en didactisch zou hebben gemaakt. Maar Akin geeft zelfs de armoedigste locatie de hint van een prentenboek en koppelt elk verdriet aan optimisme.’

‘Een boeiende maar hier en daar meanderende film,’ vindt Peter Debruge van Variety. ‘Regisseur Akin maakt een weloverwogen keuze om het bewustzijn van de transgendersgemeenschap te vergroten. Door representatie en niet door manipulatie.’ De criticus stelt dat de filmmaker de zoektocht naar Tekla als aanleiding gebruikt ‘om de queerscene in Istanbul van binnenuit te laten zien.’  

‘De diverse culturen en levenswijzen bieden ideale ruimte om politieke en sociale ideeën over liefde en identiteit te verbeelden’

Ook de recensent van Le Bleu du Miroir beschouwt de film als ‘een opening naar een inclusievere en militantere wereld door in het dagelijks leven van verschillende mensen uit gemarginaliseerde gemeenschappen te duiken’. Deze aanpak lijkt aanvankelijk een beperking, maar ‘uiteindelijk slaagt Akin erin om die belevingswerelden samen te voegen tot één aangrijpend verhaal. Dat zou moeten leiden tot meer politiek en sociaal besef, waardoor de kijker beter begrijpt wat voor hem onbekend lijkt.’ 

Alex Guax van de Spaanse cultuursite Historia del Cine is onder de indruk van de manier waarop Istanboel wordt verbeeld: ‘Alsof het een personage is. De diverse culturen en levenswijzen bieden Akin de ideale ruimte om zijn politieke en sociale ideeën over liefde en identiteit te verbeelden.’ Hoofdrolspeelster Mzia Arabuli krijgt alle eer: ‘De beelden van de rimpels in haar gezicht en haar fragiele handen leggen niet alleen haar kwetsbaarheid vast maar ook die van de menselijke verbintenis. Haar personage weerspiegelt het verlangen om begrepen en geliefd te worden in een uitgestrekte en soms eenzame wereld.’  

Crossing Istanbul van regisseur Levan Akin draait vanaf 17 oktober in de bioscoop

Hoewel de Spaanse kunstenaar Joan Miró – samen met zijn landgenoten Pablo Picasso en Salvador Dalí een van de grootste kunstenaars van het Spaanse modernisme – vaak wordt herinnerd om zijn schilderijen en kleurrijke beelden, laat deze expositie meer zien. De Catalaan (1893-1983) produceerde een enorme hoeveelheid werk. Naast zijn beelden en schilderijen maakte hij boek- en platenhoezen, wandkleden, decorstukken en theaterkostuums.

Op zoek naar nieuwe ideeën stak hij nog al eens wat werk in brand

Op zoek naar nieuwe ideeën stak hij nog al eens wat werk in brand. Gelukkig bleven zijn beelden gespaard. Vooral hoe hij het vrouwelijke laat verschijnen in bizarre, vaak groteske vormen toont Miró’s wonderlijke en onbegrensde verbeeldingskracht, en zijn vermogen om ‘te ontsnappen aan de tragische kant van mijn temperament’, zei hij.  

Museum Beelden aan zee, Den Haag, t/m 2/3 2025