Aan de vooravond van het proces tegen en de veroordeling van [de Braziliaanse] oud-president Jair Bolsonaro vertoonde de beweging die bekendstaat als het ‘bolsonarisme’ tekenen van verandering. Voorheen wist deze beweging sectoren als het bedrijfsleven en de landbouw te mobiliseren, maar tegenwoordig is ze meer versnipperd geraakt over kleinere bubbels en individuele acties. Dit heeft te maken met recente ontwikkelingen zoals de importheffingen van Donald Trump, die een deel van de achterban direct hebben getroffen.
Volgens antropoloog Isabela Kalil, die al jaren bolsonaristische groepen volgt, betekent deze verschuiving niet dat de oud-president aan macht heeft ingeboet. Kalil is coördinator van de postdoctorale opleiding Antropologie aan de School voor Sociologie en Politiek van São Paulo.
In een interview met Agência Pública licht Kalil de veranderingen in het gedrag van de aanhangers van Bolsonaro toe. Ze spreekt ook over de mogelijke troonopvolgers aan extreemrechtse kant in Brazilië. Volgens haar maakt de voormalige presidentsvrouw Michelle Bolsonaro meer kans om politiek erfgenaam van haar man te worden dan zijn zonen.
Welke signalen van betrokkenheid of mobilisatie onder bolsonaristische groepen ziet u, aan de vooravond van het proces tegen Bolsonaro? Heerst er een sfeer van anticipatie, van apathie of van radicalisering?
‘Mensen zijn ervan overtuigd dat het een politieke vervolging is. Voor hen is het dus geen echt proces, maar een schijnvertoning waarvan de uitkomst vooraf al vaststaat. De bolsonaristen spreken van een dictatuur van de rechterlijke macht.
Ze verwachten niet dat er iets anders zal gebeuren; er heerst diep wantrouwen, niet alleen in overheidsinstellingen, maar ook in de werkelijkheid zelf. De mobilisatie richt zich eerder op het niet naleven van gerechtelijke bevelen dan op gewelddadige acties, zoals de bestorming van het Hooggerechtshof.
Er heerst weliswaar altijd angst voor aanslagen, zoals die op het Hooggerechtshof, maar de situatie is anders dan in 2022, toen er sprake was van gemobiliseerde groepen, waarvan sommige zelfs gewapend waren. Dat zie ik nu niet gebeuren. Als er al sprake is van radicalisering, zal dat eerder het geval zijn bij individuen.’
Welke stromingen binnen het bolsonarisme zijn momenteel het actiefst? En is er ook sprake van onderlinge verdeeldheid?
‘Na 8 januari [de dag van de aanvallen op het presidentieel paleis, het hooggerechtshof en het nationaal congres] zijn zakenlieden en militairen enigszins van het strijdtoneel verdwenen. In het openbaar, althans. Ze lieten een vacuüm achter dat werd opgevuld door evangelische christenen. Deze ontwikkeling is vooral zichtbaar in de figuur van dominee Silas Malafaia, die de recentste bolsonaristische straatprotesten organiseerde. Bij die gelegenheden wordt nu zelfs gebruikgemaakt van materiaal voor religieuze bijeenkomsten, zoals geluidswagens en grote videoschermen. Ondanks dit religieuze element zijn de actiefste groepen tegenwoordig degenen die zich roeren in het debat over de vrijheid van meningsuiting, voornamelijk op sociale media. Die roep om vrijheid van meningsuiting is gekoppeld aan het trumpisme en aan de acties van Elon Musk na de tijdelijke blokkade van X in Brazilië.
Wat de ondernemers betreft; delen van het bedrijfsleven en de agrarische sector werden direct getroffen door Trumps importheffingen en hebben zich daarom teruggetrokken. Hoewel sommigen de schuld publiekelijk bij president Lula leggen, stelde deze sectoren zich pragmatisch op.
Inmiddels zijn de actiefste aanhangers gewone burgers, en is het bolsonarisme wat meer versnipperd geraakt. Dat is anders dan een paar jaar geleden, toen je nog specifieke, hechte groepen rond Bolsonaro kon aanwijzen. Vandaag de dag is de beweging meer verspreid, vooral door de uiteenlopende meningen over de gebeurtenissen van 8 januari en de vrijheid van meningsuiting.’
In hoeverre ziet de achterban Bolsonaro nog als een onvervangbare figuur? Is er ruimte voor de opkomst van nieuwe namen?
‘Hoewel hij niet verkiesbaar is, denk ik dat hij nog steeds als onvervangbaar wordt gezien. Zo zien niet alleen de kiezers het, het is ook een pragmatische overweging voor rechts en extreemrechts.
Na zijn verkiezing was Bolsonaro oppermachtig; hij verstevigde het extreemrechtse kamp, dat in Brazilië nog niet zo institutioneel verankerd was. Ook andere politieke ontwikkelingen spelen een rol, zoals het uiteenvallen van de [centrumrechtse partij] PSDB. Traditionelere en nieuwere rechtse krachten zochten toenadering tot elkaar en het bolsonarisme trok heel rechts met zich mee. Bolsonaro is dus een onvervangbare figuur op rechts in de breedste zin, hoewel er ook wel enige ruimte is voor anderen.
Uit opiniepeilingen blijkt inmiddels dat kiezers de zonen van Bolsonaro niet geloofwaardig vinden; er heerst wantrouwen tegenover hen. Als bolsonaristen op zijn zonen zouden moeten stemmen, zouden sommigen dat weigeren en anderen het met tegenzin doen. Die bezwaren zie ik echter niet bij Michelle Bolsonaro, de voormalige presidentsvrouw. Ik denk dat zij een goede kans maakt om de sterkste erfgenaam van het bolsonarisme te worden.
Michelle Bolsonaro maakt goede kans om de sterkste erfgenaam van het bolsonarisme te worden
De grootste kanshebber buiten de familie Bolsonaro is Tarcísio de Freitas, de gouverneur van São Paulo, maar binnen de familie heeft Michelle de politieke macht. Als vrouw zou zij een soort gematigd bolsonarisme kunnen aanspreken. Voor de bolsonaristische kiezer die gelooft dat een vrouw niet op eigen kracht een kandidatuur kan dragen, is het een geruststellende gedachte dat zij zeer dicht bij Jair Bolsonaro staat en als zijn spreekbuis kan fungeren. Zeker in het geval van een eventueel huisarrest, aangezien ze dan in hetzelfde huis zouden verblijven.
Ik ben zeer sceptisch wanneer ik een bolsonarist zie die zich kandidaat stelt en zijn toekomstplannen uiteenzet; die veranderen immers om de haverklap. Maar ja, Bolsonaro is de enige die erin slaagt een breed politiek spectrum aan te spreken, iets wat geen van zijn erfgenamen hem nadoet.’
Hoe spreken de digitale leiders van het bolsonarisme over het proces tegen de oud-president?
‘De betrokkenheid van internationale figuren als Elon Musk, Steve Bannon en Donald Trump geeft de bolsonaristen munitie. Het wekt de indruk dat er internationale erkenning is voor de vermeende onderdrukking van de vrijheid van meningsuiting en dat het geen eerlijk proces is. Musk was feitelijk de eerste die dit zo verwoordde. Voorheen waren er geen leiders die zich op deze manier uitlieten. Tijdens Trumps eerste ambtstermijn was het vooral Bolsonaro die toenadering probeerde te zoeken tot de Amerikaanse president.
Het trumpisme heeft Lula en zijn Arbeiderspartij een zeker voordeel gegeven in hun pleidooi voor soevereiniteit. Anderzijds heeft het brandstof gegeven aan het bolsonaristische narratief van politieke vervolging, dat weer aansluit bij de discussie over big tech.’
Ziet u dat bolsonaristen ‘het zinkende schip verlaten’ of houdt de harde kern voet bij stuk?
‘Er zijn bolsonaristen die het zinkende schip verlaten, al is het maar uit zelfbehoud, om vervolging te ontlopen. Maar of ze ook anders gaan stemmen, is een tweede.
Tijdens de laatste verkiezingen merkten we in de focusgroep een opvallend fenomeen op bij jonge mannen. Aanvankelijk zeiden zij dat ze niet op Bolsonaro zouden stemmen. Destijds, in 2022, speelde de corona-aanpak een rol: mensen die dierbaren aan het virus hadden verloren, durfden er niet openlijk voor uit te komen dat ze Bolsonaro steunden. Ze vonden het lastig om aan hun partner, moeder, vrienden of baas toe te geven dat ze op Bolsonaro stemden. Maar naarmate het gesprek in de focusgroep vorderde, voelden ze zich vrijer om toch toe te geven dat hun stem naar Bolsonaro zou gaan.
Openlijke steun voor het bolsonarisme is één ding, stemmen op een van zijn politieke erfgenamen of op iemand die door Bolsonaro wordt gesteund is iets anders. Hoeveel dat uitmaakt is nu nog niet te meten. We zullen moeten afwachten wat de daadwerkelijke impact van het vonnis zal zijn: zal de achterban verder afzwakken? En hoe zal de strijd om de politieke erfenis van Bolsonaro zich verder ontwikkelen?