Onderwerpen: Documentaire

In haar documentaire Black Box Diaries laat journalist Shiori Ito zien dat de jurisprudentie op het gebied van seksueel geweld in Japan nog veel te wensen over laat. In 2015 werd ze op 27-jarige leeftijd door een van de invloedrijkste journalisten van het land verkracht. Ze besloot de dader aan te klagen, maar raakte verstrikt in een door connecties en corruptie verziekt rechtssysteem. Direct na de verkrachting begon ze een dagboek en legde ze met haar iPhone vast wat haar allemaal overkwam. Volgens Rouven Linnarz in Film-Rezensionen ‘kan de zwarte doos uit de filmtitel worden opgevat als een metafoor voor rechtspraak waarvan de uitkomst allerminst valt te voorspellen. Vooral wanneer de beklaagde directe ingangen heeft op het allerhoogste politieke niveau.’ 

‘Dit is geen vernietigend oordeel over vrouwenhaat in de Japanse samenleving, meer een bescheiden, therapeutisch zelfportret’

De criticus van Le Polyester prijst Ito’s moed om ook haar suïcidepoging en de doodsbedreigingen in de film aan bod te laten komen. ‘Desondanks draagt Black Box Diaries een onverwachte sfeer van vrede uit, die waarschijnlijk niet voortkomt uit het vinden van gerechtigheid, maar uit een gevoel van triomf over een veranderende mentaliteit. Dit is geen vernietigend oordeel over vrouwenhaat in de Japanse samenleving, meer een bescheiden, therapeutisch zelfportret.’ In Screen Daily schrijft Fionnuala Halligan over een ‘aantrekkelijke en hoogst actuele mix van forensische journalistiek met de hoogte- en dieptepunten van directe iPhone-reacties en emoties.’ De documentaire gaat verder dan een zoektocht naar waarheidsvinding en gerechtigheid, maar ‘biedt bovendien een samenvatting van de dromen en teleurstellingen, kwellingen en triomfen van een generatie.’

Ito’s kruistocht ging destijds de wereld over als het begin van de MeToo-repercussies in Japan, maar ‘door het urgente persoonlijke perspectief en de strakke vormgeving als juridisch drama worden ook kijkers die niet bekend zijn met haar verhaal gegrepen door deze film’, schrijft Guy Lodge voor Variety. Hij vindt het vooral knap hoe de maker haar veranderende gemoedstoestand overbrengt: ‘Van een uiterst professionele journalist die koelbloedig haar eigen ervaring onderzoekt, tot een angstig slachtoffer dat overweldigd wordt door de verantwoordelijkheid om haar verhaal te vertellen.’ 

De documentaire Black Box Diaries van Shiori Ito is vanaf 28 november te zien in de bioscoop.

De jonge Palestijn Basel Adra filmde samen met de Israëliër Yuval Abraham vijf jaar lang de vernietiging van Palestijnse huizen en het geweld dat werd gepleegd door het Israëlische leger in Masafer Yatta op de bezette Westelijke Jordaanoever, evenals de aanvallen van kolonisten op dorpelingen, voornamelijk herders. Dit resulteerde in de documentaire No Other Land, waarvan de opnames al vóór 7 oktober 2023 klaar waren en die op IDFA te zien was. 

No Other Land onthult onder meer de diepgaande ongelijkheid van rechten tussen Israëli’s en Palestijnen, aldus Al-Quds Al-Arabi: Abraham kan vrij reizen, terwijl Adra gevangenzit in een militaire zone. Dit contrast wordt verder benadrukt door de film, waarin de camera niet alleen fungeert als een getuige, maar soms ook als bescherming tegen de soldaten die regel­matig de dorpen binnenvallen. 

Zijn film, aldus Adra tegen de Arabische site Elaph, is noodzakelijk ‘zodat westerse samenlevingen zien wat er gebeurt, in het bijzonder degenen die de bezettende entiteit steunen met wapens en geld’. Adra filmt zelfs de dood van zijn neef, die door een soldaat werd doodgeschoten omdat hij in opstand kwam.

‘Als Yuval Abraham filmt, is de reactie van Israëliërs anders’

Op een gegeven moment wordt Basel Adra’s vader gearresteerd en kan hij niet langer filmen. ‘Als Yuval Abraham filmt, is de reactie van Israëliërs anders,’ legt de pan-Arabische website Raseef22 uit. ‘Ondanks een sterke vriendschap kan Yuval het gevoel van schaamte dan ook niet verbergen (…). En Basel kan de woede die deze situatie bij hem oproept evenmin voor zijn vriend verbergen.’

Abraham, die ook onderzoeksjournalist is voor het Israëlisch-Palestijnse tijdschrift +972 en de Israëlische site Local Call, hekelde tijdens zijn dankwoord op de Berlinale de apartheid tegen de Palestijnen. ‘We wonen dertig minuten bij elkaar vandaan, maar ik (…) ben vrij om te gaan en staan waar ik wil, terwijl Basel, net als miljoenen Palestijnen, opgesloten zit op de bezette Westelijke Jordaanoever.’

De verklaring wekte de woede op van Israëlische en Duitse functionarissen en media, die op hun beurt kwamen met beschuldigden van antisemitisme, zo meldde het Israëlische dagblad Ha’aretz. In een gesprek met Deutsche Welle hekelt Abraham de houding van Duitsland sinds het begin van de oorlog in oktober 2023. ‘Duitsland misbruikt een term die bedoeld was om de Joden te beschermen – niet alleen om de Palestijnen het zwijgen op te leggen, ook om Joden het zwijgen op te leggen en Israëliërs die kritiek hebben op de bezetting.’   

Maria en Nik hebben schoon genoeg van het jachtige bestaan in de hedendaagse samenleving en trekken zich met hun vier kinderen terug in de bossen van Noorwegen. Met geleend geld bouwen ze een droomboerderij waar ze kunnen leven van wat de natuur te bieden heeft. Tot bij Maria kanker wordt vastgesteld en ze niet veel later overlijdt. Vervolgens brengt Nik zijn gezin geleidelijk terug naar de maatschappij. 

Filmmaker Silje Jacobsen wilde aanvankelijk een film maken over het gezinsleven in de natuur, maar legde uiteindelijk vast wat er na Maria’s dood gebeurde. ‘Een even opbeurende als trieste film’, vindt de recensent van de Hongaarse cultuursite NLC. ‘Het thema is intiem en universeel; het gaat over de ontmoeting van droom en werkelijkheid, verdriet, opgroeien en angst voor eenzaamheid. De idylle werkt alleen als er iemand is om het mee te delen. Nik laat zijn dromen varen, maar heeft bij elke beslissing het beste met zijn kinderen voor. Meer had Maria niet van hem kunnen verlangen.’

‘Jacobsen slaagt erin op een organische manier de intimiteit van het gezin vast te leggen’

‘Jacobsen slaagt erin op een organische manier de intimiteit van het gezin vast te leggen: de pijn, twijfels en liefde die per individu verschilt’, schrijft Ricardo Gallegos voor de Spaanse filmsite La Estatuilla. 

Tegelijkertijd blijft hij zitten met vragen over hun drijfveren, filosofie en drang naar onafhankelijkheid. ‘Daarmee is dit de zoveelste film over verdriet waarin de maker de kans laat liggen om aan oppervlakkigheid te ontsnappen.’

In Variety staat Guy Lodge stil bij de verschillende stadia van rouwverwerking in A new kind of wilderness: ‘Misschien kom je nooit over je verdriet heen; je kunt er wel aan wennen.’ Daarnaast bleek het voor hem een ‘tedere observatie’ dat ‘de ervaringen van dit gezin de waarde van de maatschappij aantonen, ook in een verre uithoek van de wereld’. 

Voor Daniel Fienberg van The Hollywood Reporter is het de ‘kleinste documentaire die hij ooit heeft gezien’. Eerst vroeg hij zich waar hij naar zat te kijken, daarna raakte hij ‘ontroerd door het eenvoudige verhaal van een gezin dat met een tragedie wordt geconfronteerd, bij elkaar probeert te blijven en op zoek gaat naar een nieuw normaal’.  

De documentaire A new kind of wilderness van Silje Evensmo Jacobsen draait vanaf 29 augustus in de bioscoop

Ze is bekend van de Amerikaanse serie Succession, als de nooit volledig betrouwbare vrouw van mediamagnaat Logan Roy, om wie alles draait. Maar in de documentaire Bye Bye Tiberias laat Hiam Abbass een heel andere kant van zichzelf zien. Voor de camera van haar dochter, de Frans-Algerijns-Palestijnse regisseur Lina Soualem, ‘duikt de actrice in een verleden dat is getekend door de pijn van ballingschap’. Soualems zoektocht naar de levens en gemeenschappelijke trauma’s van de vrouwen in haar familie wordt door de Arabische pers volop geprezen. De Libanese site Raseef22 meent dat ‘het heel belangrijk is dat (…) cinema alles vertegenwoordigt wat er is gebeurd, wat er gebeurt en wat er zal gebeuren in Palestina’.

Abbass groeide op in Palestina, dat ze verliet om haar droom te verwezenlijken: actrice worden. Aan het begin van de film staat ze met haar gezicht naar de camera van haar dochter, ‘ondergedompeld in wit licht, pratend over haar liefde voor kunst, film, komedie, maar naarmate de film vordert en richting het ouderlijk huis in Palestina beweegt, wordt de sfeer warmer, zoals dat past bij Arabische huizen. Een warmte waar iedereen in de diaspora naar terugverlangt’, aldus Raseef22.

Vervolgens neemt Lina haar moeder mee naar Deir Hanna, het dorp dat nu in Israël ligt (vlak bij Tiberias), waar haar voorouders tijdens de Nakba in 1948 uit wegvluchtten. Vanaf dat moment klinken er ook andere stemmen, een overgrootmoeder, grootmoeder, moeder, tantes. Soualem maakt volgens Al Jazeera op ‘briljante wijze’ gebruik van oude homevideo’s, die ze vermengt met hedendaagse beelden en foto’s uit archieven. 

‘Ze toont de menselijkheid van deze vrouwen’

Dit levert veel hartverscheurende scènes op, schrijft New Arab. Zoals het verhaal van Abbass’ tante die tijdens de Nakba van haar familie werd gescheiden en sindsdien gedwongen in een vluchtelingenkamp in Syrië leeft, waar ze vrijwel niets voor haar kunnen betekenen.

Toch, meent het pan-Arabische platform, is de film bovenal een ‘prachtig portret van vier generaties vrouwen: hij vertegenwoordigt het trauma dat ze hebben geërfd, maar ook de banden van liefde, de gemeenschappelijke geschiedenis en de herinneringen die ons altijd zullen verenigen met de dierbaren die ons zijn voorgegaan’. De zwaarte van dit verleden wordt verzacht door ‘de lichtheid en humor die tussen de actrice en haar zussen bestaat’.

Ook Al Jazeera prijst de kracht en vitaliteit van de zussen, en volgens Raseef22 behoedt deze aanpak Soualem ervoor in oriëntalisme te vervallen; ‘ze toont de menselijkheid van deze vrouwen en hoe ze er ondanks hun beproevingen in zijn geslaagd hun doelen te bereiken’. 

Door Laura Weeda

De Amerikaanse Mary Aldwyth Dickman is altijd een buitenstaander in de kunstwereld gebleven. Nu ontvangt ze eindelijk erkenning met de documentaire Aldwyth: Fully Assembled, over de kunstenares die haar voornaam schrapte en verder ging als Aldwyth toen een conservator het rood in haar werk als menstruatiebloed interpreteerde. Pas na twaalf ongelukken, een scheiding en dertien ambachten stortte de Amerikaanse Mary Aldwyth Dickman zich maniakaal op het maken van collages. Zoals het doek Casablanca (classic version) (2003-2006) – geïnspireerd door de Hollywoodklassieker uit 1942, waarin Humphrey Bogart de beroemde filmzin ‘Here’s looking at you, kid’ de wereld in slingerde – dat bestaat uit honderden verschillende ogen van grote en minder grote kunstenaars die zij door de jaren heen verzamelde. Omdat Aldwyth anticipeerde op de vraag van wie die oogballen dan wel allemaal zijn, vermeldde ze aan de zijkant van de collage zorgvuldig welk oog aan wie toebehoort. 

Wat ze niet gekregen of gehaald had, kreeg ook een vakje

Veel erkenning kreeg ze niet. Ook dat zette ze om in kunst: in de sculptuur We Regret to Inform You doorboorde ze alle afwijzingen met roestige spijkers. Om een South Carolina Fellowship te krijgen, stuurde ze een drie-dimensionale cv in: een in delen uitklapbaar houten koffertje met tientallen vakjes die elk stonden voor een verworvenheid in haar carrière. Wat ze niet gekregen of gehaald had, kreeg ook een vakje. 

In haar propvolle studio staan de tijdschriften waar ze haar materiaal uit haalt in hoge stapels tegen de muur. Want alles wat ze gebruikt moet uit een origineel drukwerk afkomstig zijn. Toen een aandoening haar dat geknip niet meer toeliet, kon ze dankzij een beurs iemand inhuren om dat voor haar te doen. Waar ze dan woonde, wilde een interviewer weten, waarop Aldwyth een matras boven op een werktafel uitrolde en zei: ‘Hier.’