Onderwerpen: Cultuur

Nuri Bilge Ceylan (Istanbul, 1959) is een gerenommeerde Turkse filmmaker en fotograaf wiens werk diep geworteld is in de Turkse cultuur en geschiedenis. Zijn films verkennen de complexiteit van de menselijke conditie, waarbij hij authentieke personages creëert die worstelen met persoonlijke uitdagingen en eenzaamheid. 

De films van Ceylan zitten vol rijke dialogen, existentiële overpeinzingen en lange shots van interieurs en uitgestrekte landschappen. 

De omgeving beïnvloedt en reflecteert de gemoedstoestand van de karakters

Vooral landschappen komen vaak voor, niet alleen als achtergrond maar als weerspiegeling van de innerlijke wereld van zijn personages. Of het nu gaat om het levendige Istanboel of de uitgestrekte Anatolische vlakte, de omgeving beïnvloedt en reflecteert de gemoedstoestand van de karakters. Dat laat hij zien met sterke fotografische composities en het contrast tussen bewegende en statische beelden. Hij won er prestigieuze prijzen mee,  waaronder de Palme d’Or in Cannes voor Winter Sleep in 2014. Ook zijn foto’s in cinemascopeformaat stralen een filmische gevoeligheid uit.   

Inner Landscapes, Eye Filmmuseum Amsterdam, 18/1 tot 1/7/25

Het Eye Filmmuseum in Amsterdam eert dit najaar de Amerikaanse underground- en avant-gardefilm van de jaren zestig. Een periode waarin filmmakers de ketenen van traditionele Hollywoodcinema doorbraken en de grenzen van het medium opzochten. De tentoonstelling belicht zowel iconische als minder bekende films en toont werken van invloedrijke filmmakers zoals Jonas Mekas, Maya Deren en Stan Brakhage. Ook zijn er films te zien van kunstenaars als Bruce Conner, Yayoi Kusama, Yoko Ono en Andy Warhol.

Tijdens speciale evenementen wordt ingegaan op hoe de undergroundscene politieke kwesties aankaartte

Van hem is de acht uur durende film Empire (1964), evenals Stan VanDerBeeks 11-kanaalsinstallatie Movie Mural (1965-1968), die voor het eerst in Nederland te zien is. 

Naast de tentoonstelling worden in de filmzalen van Eye langere 16mm-films vertoond en zijn er diverse programma’s georganiseerd die de internationale context en blijvende invloed van de New American Cinema verkennen. Tijdens speciale evenementen wordt ook ingegaan op hoe de undergroundscene politieke kwesties aankaartte, met aandacht voor de parallellen met het huidige politieke klimaat. 

Eye Filmmuseum, Amsterdam, t/m 5/1 2025

In de film Crossing Istanbul van de Zweeds-Georgische regisseur Levan Akin gaat Lia, een gepensioneerde lerares uit Georgië, op zoek naar haar verdwenen nichtje Tekla. Dat heeft ze beloofd aan haar stervende zus én aan zichzelf: eerder wees ze haar nichtje af omdat ze transgender bleek te zijn. Buurjongen Achi vermoedt dat Tekla in de prostitutie in Istanboel verzeild is geraakt en daar betreden ze gezamenlijk onbekende werelden.

Danny Leigh schrijft voor Financial Times dat een ‘andere filmmaker van het Istanboel van sekswerkers en straatkinderen het toneel voor iets bruuts en didactisch zou hebben gemaakt. Maar Akin geeft zelfs de armoedigste locatie de hint van een prentenboek en koppelt elk verdriet aan optimisme.’

‘Een boeiende maar hier en daar meanderende film,’ vindt Peter Debruge van Variety. ‘Regisseur Akin maakt een weloverwogen keuze om het bewustzijn van de transgendersgemeenschap te vergroten. Door representatie en niet door manipulatie.’ De criticus stelt dat de filmmaker de zoektocht naar Tekla als aanleiding gebruikt ‘om de queerscene in Istanbul van binnenuit te laten zien.’  

‘De diverse culturen en levenswijzen bieden ideale ruimte om politieke en sociale ideeën over liefde en identiteit te verbeelden’

Ook de recensent van Le Bleu du Miroir beschouwt de film als ‘een opening naar een inclusievere en militantere wereld door in het dagelijks leven van verschillende mensen uit gemarginaliseerde gemeenschappen te duiken’. Deze aanpak lijkt aanvankelijk een beperking, maar ‘uiteindelijk slaagt Akin erin om die belevingswerelden samen te voegen tot één aangrijpend verhaal. Dat zou moeten leiden tot meer politiek en sociaal besef, waardoor de kijker beter begrijpt wat voor hem onbekend lijkt.’ 

Alex Guax van de Spaanse cultuursite Historia del Cine is onder de indruk van de manier waarop Istanboel wordt verbeeld: ‘Alsof het een personage is. De diverse culturen en levenswijzen bieden Akin de ideale ruimte om zijn politieke en sociale ideeën over liefde en identiteit te verbeelden.’ Hoofdrolspeelster Mzia Arabuli krijgt alle eer: ‘De beelden van de rimpels in haar gezicht en haar fragiele handen leggen niet alleen haar kwetsbaarheid vast maar ook die van de menselijke verbintenis. Haar personage weerspiegelt het verlangen om begrepen en geliefd te worden in een uitgestrekte en soms eenzame wereld.’  

Crossing Istanbul van regisseur Levan Akin draait vanaf 17 oktober in de bioscoop

‘Ik voelde me herboren: ik heb een nieuwe kant van mezelf ontdekt,’ zegt de Japanse comedian Yuriyan Retriever tegen Japan Times. Ze vertelt hoe het voor haar is geweest om in de Netflix-serie The Queen of Villains de rol van Kaoru ‘Dump’ Matsumoto te spelen. Matsumoto was een sleutelfiguur in het Japanse vrouwenworstelen, die de sport in de jaren tachtig ook populair maakte onder tienermeisjes.

Recensenten prijzen dan ook Retrievers prestaties in deze serie van Osamu Suzuki en Kazuya Shiraishi. ‘Er is geen moment dat je niet met haar meeleeft,’ schrijft Adriano Ercolani van Cinema Daily. Volgens Ercolani toont de show meesterlijk Matsumoto’s karakterontwikkeling van underdog tot gevreesd worstelaar en cultureel icoon. ‘De diepgang en kracht van Kaoru’s karakter schuilt in het feit dat ze haar persoonlijke geschiedenis en haar eigen pijn gebruikt om de slechterik te voeden die ze op het podium wil worden.’ Matsumoto’s toewijding blijkt bovendien uit het feit dat ze voor de rol 40 kilo aankwam.

‘Het toont de hoop en ambities van vrouwen die allemaal worstelen met maatschappelijke verwachtingen’

Entertainmentsite Leisurebyte vindt dat de serie een evenwichtig beeld geeft van enerzijds het geweld en de glamour van het worstelen, en anderzijds de menselijke verhalen achter de schermen. ‘The Queen of Villains is niet zomaar een sportdrama; het toont de hoop en ambities van vrouwen die allemaal worstelen met maatschappelijke verwachtingen, persoonlijke trauma’s en professionele uitdagingen en hoe zij, ondanks dat ze tegen elkaar vechten, elkaar op alle mogelijke manieren steunen.’

De gespecialiseerde site Slam Wrestling wijst er wel op dat de historische nauwkeurigheid soms wordt opgeofferd ten faveure van dramatische flair, en waarschuwt voor ‘overdreven geluidseffecten en een licht gewijzigde wedstrijddynamiek voor entertainmentdoeleinden’.  

‘Wie betrad wiens wereld? Dat is een vraag waar we waarschijnlijk nog niet genoeg over hebben nagedacht’, schrijft Zhongguo Xizang Wang, een platform dat verantwoordelijk is voor het verspreiden van Beijings propaganda over het Chinese regime in de regio Tibet, enthousiast over de film Snow Leopard. Toch is regisseur Pema Tseden geenszins een propagandist: hij wordt beschouwd als de vader van wat in China de ‘nieuwe Tibetaanse golf’ wordt genoemd. Die kwam zo’n twintig jaar geleden op met het idee om ‘echte Tibetaanse films, in de Tibetaanse taal, met een Tibetaanse crew en acteurs’ te maken, aldus de krant Zhongqingbao. Het is dan ook verrassend dat ook de officiële Chinese pers, zoals de website van CCTV-6, de filmzender van China Central Tele­vision, de ‘metafysische ambities’ van Snow Leopard bejubelt. 

Er volgt een verhitte discussie tussen bewoners over de vraag of ze het dier moeten straffen of vrijlaten

De film is geïnspireerd op een nieuwsbericht: op het Tibetaanse plateau, op een hoogte van 4000 meter, dringt een sneeuwluipaard een schapenverblijf binnen, bijt er een aantal schapen dood en wordt vervolgens gevangengenomen. Er volgt een verhitte discussie tussen bewoners over de vraag of ze het dier moeten straffen of vrijlaten – exact wat op het moment in Nederland speelt met betrekking tot de wolf.

Een van de herders is boos op het beest. Zijn broer, een boeddhistische monnik, wil hem daarentegen medeleven schenken. De Shanghaise krant Jiefang Ribao analyseert de relatie tussen de mensen en het luipaard als een ‘metaprobleem’ dat zijn oorsprong vindt in ‘de vroege perceptie van de mens van zijn eigen grenzen en de natuurlijke krachten die hem te boven gaan’. Op die manier heeft de film ook betrekking op de relatie tussen mensen onderling, vervolgt Jiefang Ribao, evenals op die ‘tussen het individu en het collectieve, het menselijke en het juridische, het private en het publieke, het monastieke en het seculiere’. ‘Alleen een kunstenaar die in staat is tot empathie, tolerantie en diepgang, zoals Tseden, kan deze delicate kwesties onderzoeken’, meent Zhongguo Xizang Wang.  

‘[Excursion] is een film die ‘je dwingt je kijk op tienerrelaties in de huidige tijd te heroverwegen’, schrijft Oslobodjenje, een dagblad in Sarajevo, de hoofdstad van Bosnië en Herzegovina. In deze eerste speelfilm van de Bosnische regisseur Una Gunjak beweert Iman (Asja Zara Lagumdzija), een schoolmeisje uit Sarajevo, tijdens een ‘truth or dare’-spel op een schooluitstapje dat ze met een jongen naar bed is geweest. Deze ogenschijnlijk onschuldige leugen, gevolgd door een zwangerschapsgerucht, leidt tot een schandaal dat het meisje volledig boven het hoofd groeit.

‘Excursion is een film over de seksuele rijping van een tienermeisje uit Sarajevo, in een tijdperk van onzekerheid, de ineenstorting van morele waarden en de heerschappij van de selfiecultuur’, vat Telegram, een nieuwssite uit Zagreb (Kroatië), samen. De film laat zien hoe een ‘speelse leugen’ kan ‘veranderen in (…) collectieve hypocrisie’, aldus het Kroatische dagblad Jutarnji List.

Gunjak wilde onderzoeken wat het vandaag de dag betekent om een ​​meisje te zijn in Bosnië en Herzegovina, en hoe een pubermeisje haar seksualiteit kan ervaren in een patriarchale samenleving, zegt ze in een interview met Jutarnji List. Maar het verhaal is ook universeel en ‘zal weerklank vinden in alle samenlevingen waarin politieke omwentelingen leiden tot conservatisme en radicalisme, die het verlies van andere waarden zouden moeten vervangen’, kenschetst Tportal, een andere Kroatische nieuwssite. 

‘De samenleving geeft er de voorkeur aan de kinderen die slachtoffer zijn van deze schizofrene wereld te veroordelen’

‘[Meisjes] krijgen al heel vroeg seksuele content aangeboden, aangemoedigd door de economie en door bepaalde culturele stromingen. De samenleving doet weinig om dit te veranderen en geeft er de voorkeur aan de kinderen die slachtoffer zijn van deze schizofrene wereld te veroordelen.’

Excursion is echter vooral een film over Imans strijd voor vrijheid, benadrukt de regisseur in Tportal; ze wilde haar niet als slachtoffer neerzetten: ‘Iman is een beetje een vreemd meisje, maar ze is geen buitenstaander, ze gaat bewust tegen de regels in die haar verstikken.’

Dat alle tienerrollen worden gespeeld door jongeren uit Sarajevo, draagt volgens ​​Jutarnji List bij aan de authenticiteit en energie van de film. ‘Het is een van de zeldzame films waarin tieners er niet nep uitzien.’ Bepaalde rollen werden zelfs aangepast aan de persoonlijkheden van de acteurs.

Oorspronkelijk was de Canadese regisseur Pier-Philippe Chevigny van plan om van Dissidente een documentaire te maken over de misstanden van het Temporary Foreign Worker Program (TFWP) in zijn land. ‘Ik besefte al snel dat niemand [in Quebec] met mij wilde praten, omdat iedereen bang was voor represailles’, vertrouwde hij dagblad Le Devoir toe. ‘Daarom besloot ik een scenario te schrijven dat een collage van getuigenissen zou zijn.’ Om materiaal te verzamelen ging Chevigny naar Guatemala in het gezelschap van hoofdrolspeler Ariane Castellanos, die zelf van Guatemalteekse afkomst is. Hij ontmoette er uitzendkrachten die vanwege hun anonimiteit vrijer konden spreken.

In een interview met Le Devoir omschrijft Castellanos de aanpak van Chevigny als ‘integer en gevoelig’. De filmmaker ‘verkoos authenticiteit boven sensatiezucht. In Guatemala leerde hij over de geschiedenis van het land, de tragedies, de staatsgreep van 1954, de burgeroorlog, de genocide op de Maya’s. Er zijn nog veel rauwe wonden.’

Na een relatiebreuk moet Ariane (Castellanos) in de film terugkeren naar haar moeder, in de stad waar ze geboren is; haar ex heeft haar achtergelaten met een berg schulden. Ze krijgt een baan als tolk voor Stéphane, de manager van een voedselverwerkingsfabriek die Guatemalteekse arbeidskrachten inhuurt.

‘Dissidente laat op nuchtere wijze zien hoe een wankel systeem vatbaar kan zijn voor ontsporingen en zelfs tragedies’

Het verhaal wordt niet verteld vanuit de uitgebuite arbeiders, noch vanuit de baas, maar vanuit Ariane, die als tussenpersoon fungeert. Ze moet de instructies van Stéphane vertalen voor de arbeiders en lijdt zelf evengoed onder zijn onmogelijke eisen. Ariane aarzelt om de schendingen van het arbeidsrecht waarvan ze getuige is aan de kaak te stellen, maar vanwege haar schulden kan ze het zich niet veroorloven haar baan te verliezen. En zo zit iedereen gevangen in ‘een spiraal waaruit ze niet makkelijk kunnen ontsnappen’, aldus Le Devoir.

Volgens de krant La Presse uit Montreal is het resultaat een ‘verre van eenzijdig pamflet’. De film ‘markeert de tijdsgeest’ en levert een uitstekende bioscoopervaring op, waarna je beter geïnformeerd de zaal uitkomt. ‘Dissidente laat op nuchtere wijze zien hoe een wankel systeem vatbaar kan zijn voor ontsporingen en zelfs tragedies.’

‘Mijn doel was om tegen het publiek in Quebec te zeggen: ik begrijp dat het pijn doet,’ aldus de regisseur in een interview met de krant. ‘Quebec kent zelf een koloniale geschiedenis, en we hebben vaak de indruk dat we alleen maar in de slachtofferrol kunnen schieten. Maar het is duidelijk dat dezelfde mechanismen zich herhalen. Niet over dit probleem praten betekent medeplichtig zijn.’