Onderwerpen: Kunst

In Knokke-Heist is een bijzondere tentoonstelling te zien ter nagedachtenis aan de Antwerpse kunstenaar Panamarenko (1940-2019). Deze eerste expositie over het thema ‘het dier in Panamarenko’s kunst’ belicht hoe hij op vernieuwende wijze dieren en technologie samenbracht.

Panamarenko droomde ervan om, net als sommige dieren, op eigen kracht te kunnen vliegen

Panamarenko, die altijd een fascinatie had voor het dierenrijk en zich graag omringde met dieren, liet zich inspireren door de vlucht van vogels en de vleugelslag van insecten. Hij bestudeerde hun bewegingen om deze te vertalen naar zelfgemaakte vliegtuigen. Panamarenko droomde ervan om, net als sommige dieren, op eigen kracht te kunnen vliegen. Deze bewondering voor de natuur vormt de rode draad in de tentoonstelling ZOO aan ZEE. De expositie bestaat uit sculpturen, tekeningen, foto’s, video’s en souvenirs. 

Cultuurcentrum Scharpoord, 22/3 tot 24/8

Marianne von Werefkin (1860-1938), oorspronkelijk afkomstig uit Rusland, maakte deel uit van de avant-gardistische kunstkring Der Blaue Reiter, waartoe ook Wassily Kandinsky en Franz Marc behoorden, maar – what’s new? – werd minder bekend dan haar mannelijke tijdgenoten. Ze legde zelfs haar eigen werk neer om dat van partner Aleksej Jawlenski te laten schitteren. 

De Fundatie toont 63 schilderijen van Werefkin en 23 werken van tijdgenoten, maar laat haar interessante leven, dat in 172 schetsboeken en 65 dagboeken blijkt te zijn geschetst en beschreven, vrijwel onbelicht. Werefkins carrière begon in Rusland onder de invloed van realist Ilja Repin, maar haar stijl werd snel expressiever, symbolischer. Later hervond ze haar stem, met gouache en tempera in plaats van olieverf. 

Haar huis in München veranderde in een avant-gardistische zogeheten Roze Salon

Vader Vladimir Nikolajevitsj Verjovkin, hooggeplaatst officier in het Russische leger, kwam uit een adellijke familie en speelde een belangrijke rol in haar vroege leven en artistieke ontwikkeling, wat destijds niet vanzelfsprekend was voor vrouwen. Na zijn dood in 1896 kreeg zijn schilderende dochter een royaal pensioen van de tsaar, wat haar de financiële vrijheid gaf om zich op haar kunst en intellectuele ambities te richten. Werefkin maakte kennis met werk van Van Gogh, Gauguin. Haar huis in München veranderde in een avant-gardistische zogeheten Roze Salon.

In De Fundatie is een digitale Roze Salon gemaakt; een interactieve installatie waarin hedendaagse kunstenaars reflecteren op Werefkins nalatenschap.  

Marianne von Werefkin – Pionier van het expressionisme, Museum de Fundatie, Zwolle, tot 16/3/25

In het Bozar is dit najaar een groot­schalige tentoonstelling van het Frans-Duits-Zwitserse avant-gardistenkoppel Jean Arp (1886-1966) en Sophie Taeuber-Arp (1889-1943) te zien. Beiden waren invloedrijke figuren in de kunstwereld van de twintigste eeuw. Als pioniers van de abstracte en geometrische kunst deelden ze niet alleen hun leven, maar ook hun artistieke visie: kunst moest grenzen doorbreken, zonder onderscheid tussen hoge en toegepaste kunst. Zelfs hun geborduurde wand­kleden communiceerden met elkaar. 

Hij met organische vormen, zoals een ei of een navel; zij geometrischer, met cirkels en vierkanten, en met kleur

De ene partner beïnvloedde de andere. Hij met organische vormen, zoals een ei of een navel; zij strakker en geometrischer, met cirkels en vierkanten, en met kleur. De samenwerking werd een succesvolle symbiose, met ‘duotekeningen’ en houten sculpturen waar ze allebei aan werkten, zoals het beeld Echtelijke sculptuur. 

Tweehonderdvijftig werken hangen nu voor het eerst bij elkaar: zijn zware, donkere kleden uit 1915 kijken uit op haar lichte geometrische tekeningen uit 1916. Kunst moet in elk aspect van het leven zitten, vonden ze allebei. 

Bozar, Brussel, t/m 19/1

De Australiër Nick Cave heeft naast zijn indrukwekkende muzikale oeuvre nu ook een allereerste museale solotentoonstelling. In een serie handbeschilderde, geglazuurde keramische beeldjes verbeeldt hij het leven van de duivel van geboorte tot dood. Cave raakte geïnspireerd door Staffordshire flatbacks, schoorsteenmantelversieringen uit de victoriaanse tijd, en maakte ‘een reis door een reeks verpletterende gebeurtenissen naar een soort van verlossing.’ 

‘een reis door een reeks verpletterende gebeurtenissen naar een soort van verlossing’ 

In kleurrijke composities geeft hij de duivel niet weer als antichrist, maar als een menselijke figuur met gebreken en donkere, irrationele kanten. De curieuze beeldjes brengen volgens hem orde in de chaos. Het creatieve proces ‘troostte’ hem in zijn innerlijke strijd tussen religieuze twijfel en geloof. 

Museum Voorlinden, Wassenaar, t/m 9/3

De eerste solotentoonstelling van Malala Andrialavidrazana (Madagascar, 1971) in het Parijse Palais de Tokyo belooft een visueel en conceptueel meesterwerk te zijn tussen ‘kunst en cartografie’. In de lichtdoorlatende grande verrière met imposante, 60 meter lange, gebogen muren, kon de kunstenares haar digitale fotomontages, die ze sinds 2015 ontwikkelt, opschalen tot architecturaal formaat. 

De immense collage stelt de toeschouwer kritische vragen, zoals: ‘Wie is er aan het woord?’

Andrialavidrazana’s oeuvre is doordrenkt van interculturele vragen en onderzoekt waar identiteit, macht en geschiedenis bij elkaar komen. Haar serie Figures combineert iconografie uit postzegels, bankbiljetten, prenten en advertenties tot collages die doen denken aan geografische kaarten, maar veel meer inhoud hebben. De immense collage legt namelijk verborgen machtsstructuren bloot en stelt de toeschouwer kritische vragen, zoals: ‘Wie is er aan het woord?’ en ‘Vanuit welke context?’ 

Met eerdere projecten zoals d’Outre-Monde en Echoes benadrukte Andrialavidrazana de ­historische en culturele verbondenheid van diverse gebieden, zoals de Indische Oceaan en het mondiale Zuiden. Haar werk, dat wereldwijd werd geëxposeerd op prestigieuze locaties, maakt gebruik van fotografie als instrument om de manieren waarop geschiedenis en geografie elkaar beïnvloeden vorm te geven. Andrialavidrazana daagt het publiek uit om de wereld door een andere lens te bekijken, de dialoog aan te gaan of kritisch na te denken over machtsstructuren en ­culturele hiërarchieën. Daarbij trakteert ze de kijker op een visueel en gelaagd spektakel. 

Palais de Tokyo, Parijs, t/m 5/1

Hoewel de Spaanse kunstenaar Joan Miró – samen met zijn landgenoten Pablo Picasso en Salvador Dalí een van de grootste kunstenaars van het Spaanse modernisme – vaak wordt herinnerd om zijn schilderijen en kleurrijke beelden, laat deze expositie meer zien. De Catalaan (1893-1983) produceerde een enorme hoeveelheid werk. Naast zijn beelden en schilderijen maakte hij boek- en platenhoezen, wandkleden, decorstukken en theaterkostuums.

Op zoek naar nieuwe ideeën stak hij nog al eens wat werk in brand

Op zoek naar nieuwe ideeën stak hij nog al eens wat werk in brand. Gelukkig bleven zijn beelden gespaard. Vooral hoe hij het vrouwelijke laat verschijnen in bizarre, vaak groteske vormen toont Miró’s wonderlijke en onbegrensde verbeeldingskracht, en zijn vermogen om ‘te ontsnappen aan de tragische kant van mijn temperament’, zei hij.  

Museum Beelden aan zee, Den Haag, t/m 2/3 2025

Het komt niet vaak voor dat onderdrukking, menselijk lijden en seksueel geweld in een museale omgeving bekeken kunnen worden. De Zwitserse kunstenaar Miriam Cahn (1949) is er ook niet om haar publiek te vermaken. Ze is overigens helemaal nergens te zien of te beluisteren, komt niet op haar eigen openingen en heeft een broertje dood aan de kunstwereld. En blijkbaar ook aan curatoren: de zalen in het Stedelijk Museum zijn door haarzelf ingericht, alles op ooghoogte. Met spijkertjes vastgeprikte tekeningen hangen tussen schilderijen van voluptueuze roze lichamen. 

In haar compromisloze werk beeldt ze het onafbeeldbare uit, zonder dat haar figuren herkenbaar zijn. De gezichten hebben de contouren van een smiley, het zijn geen individuen maar archetypen, die symbool staan voor universeel leed; het kunnen oorlogsslachtoffers zijn, vluchtelingen of slachtoffers van seksueel geweld. 

Zaalteksten ontbreken, net als titels bij de werken. De toeschouwer staat er alleen voor

De doeken zijn opgebouwd uit meerdere kleurlagen, zowel technisch als conceptueel, waarbij details als een vuist of een laars scherp zijn, terwijl de lichamen vaag en bijna etherisch lijken. Alsof ze tegelijkertijd aanwezig en afwezig zijn, herkenbaar maar abstract. Zaalteksten ontbreken, net als titels bij de werken. De toeschouwer staat er alleen voor. Wat Reading Dust zo beklemmend en sterk maakt, is de afwezigheid van esthetiek of schoonheid. Hoewel haar schilderijen soms een bijna dromerige, atmosferische kwaliteit hebben, blijven ze altijd doordrenkt van pijn, de vergankelijkheid van het leven, van herinneringen en trauma’s. Ashes to ashes, dust to dust.  

Stedelijk Museum, t/m 26/01 2025

De Duitse Marianne von Werefkin (1860-1938) krijgt eindelijk de erkenning die ze verdient als sleutel­figuur in de ontwikkeling van het expressionisme. Ze werd geboren in een welgestelde Russische familie, studeerde onder de realist Ilja Repin en liep bij een jacht­ongeluk een verminkte rechterhand op. In 1896 verhuisde ze naar München om zichzelf opnieuw uit te vinden. Ze stopte tien jaar lang met schilderen.

Ze was de eerste van haar artistieke kring die emoties en gevoelens ging schilderen

Pas in 1907 ging ze weer verder met haar carrière. Ze was de eerste van haar artistieke kring, met daarin mensen als Wassily Kandinsky, die emoties en gevoelens ging schilderen. Ze gebruikte intense en levendige kleuren en geabstraheerde platte vormen – een richting die later wereldwijde faam kreeg als het expressionisme.  

Museum de Fundatie, Zwolle, 5/10 t/m 16/3/25

De Poolse kunstenares Małgorzata Mirga-Tas (Zakopane, 1978) werkt met verschillende media, maar is vooral beroemd geworden om haar grootschalige textiele werken waarin ze haar Roma identiteit vanuit een feministisch perspectief viert en ontdoet van vooroordelen. Mirga-Tas’ carrière heeft de afgelopen jaren een grote vlucht genomen, met als hoogtepunt ‘Re-enchanting the World’ een twaalfdelige serie panelen, een voor elke maand van het jaar, die zij maakte voor het Pools paviljoen op de Biënnale van Venetië in 2022.

Critici prijzen de kleuren en de scènes in haar textiele werken

Het Bonnefanten kocht twee delen uit deze serie aan. Door gebruik te maken van foto’s gemaakt in en door de Roma-gemeenschap, kan Mirga-Tas een realistisch en respectvol beeld nabootsen van het Roma-leven. Haar werk wordt beschreven als een ‘visuele sensatie’. Critici prijzen de kleuren en de scènes in haar textiele werken, die zo levendig zijn dat ze bijna lijken te bewegen. 

Ook oogst Mirga Tas veel bijval voor de strijd tegen de stereotypering van Roma en het dominante negatieve beeld dat jarenlang werd gecreeërd.   

Bonnefanten Museum tot 16/2/25

Een schitterend weerzien lonkt aan de Amstel, waar het H’art Museum – voor het eerst sinds de ontkoppeling van zijn Russische matroesjka in Sint-Petersburg – opent met de pionier van de abstracte kunst, Wassily Kandinsky (1866-1944). De tentoonstelling, in samenwerking met het Parijse Centre Pompidou, laat een intrigerende evolutie van zijn schilderijen zien, die net als muziek ‘de ziel moesten laten ­trillen’.

Hij bleef zoeken en zich liet inspireren door degenen met wie hij in ­aanraking kwam

Vanaf Kandinsky’s vroege, kleurrijke, figuratieve experimenten met verf volgen de zalen vol abstracte composities en indrukwekkende vormen elkaar op. Ondertussen vertelt kunstenaar Bink van Vollenhoven op videoschermen her en der (iets te hard) wat Kandinsky in zijn leven heeft bewogen en door wie hij is beïnvloed. Zijn vormende periode in Weimar en Berlijn is te zien in de Bauhaus Salon, met metershoge wandschilderingen uit 1922, die in de Tweede Wereldoorlog verloren gingen maar in 1977 werden gereconstrueerd dankzij de originele ontwerpen die in het bezit waren van Kandinsky’s weduwe Nina. 

Nadat architect Ludwig Mies van der Rohe niet langer wilde toegeven aan de eisen van de nazi’s, sloot de historische academie voor kunst en cultuur waar Kandinsky lesgaf. In Parijs begon hij een nieuw leven. De geometrische vormen in zijn werk maakten plaats voor andere, organischere lijnen, onder meer omdat hij bleef zoeken en zich liet inspireren door degenen met wie hij in ­aanraking kwam.  

H’art Museum, Amsterdam, t/m 10/11

De monumentale beelden van de Britse beeldhouwer Henry Moore staan bekend om hun abstracte vormen en organische contouren. Maar wat velen niet weten, is dat Moore ook miniatuurversies van zijn werken heeft gemaakt, die niet groter zijn dan 30 centimeter. Ze laten ‘een intimiteit en creatieve verbeelding zien die we vergeten als we Moore beschouwen als de kunstenaar van grootstedelijke ruimtes,’ aldus Chris Stephens, de curator van de tentoonstelling en directeur van het Holburne Museum.

Enkele van deze werken worden voor het eerst tentoongesteld in een museum

De collectie is voor het eerst te zien en omvat werken uit elk decennium van Moores carrière: de jaren twintig tot tachtig. De sculpturen omvatten een diversiteit aan processen en materialen, van steen- en houtsnijwerk tot beelden van plasticine, klei en gips, en werken gegoten in lood en brons. Enkele van deze werken worden voor het eerst tentoongesteld in een museum.

The Holburne Museum, Bath, tot 8/9

In het hart van Europa, tijdens de bruisende achttiende eeuw, heerste een ware porseleinkoorts. Met porseleinen beesten van meer dan een meter hoog, schitterend goud en weelderige pastelkleuren werd een nieuwe kunstvorm geboren.

De tentoonstelling vertelt een verhaal van een een concurrentiestrijd vol intriges, spionage en drama

De populariteit van porselein werd aangewakkerd door Augustus ‘de Sterke’ (1670-1733), keurvorst van Saksen, koning van Polen en grootvorst van Litouwen, die de Meissen-porseleinfabriek in Duitsland oprichtte; en Madame de Pompadour (1721-1764), de befaamde maîtresse en cultureel adviseur van koning Lodewijk XV van Frankrijk.

De tentoonstelling Porseleinkoorts: het witte goud van Augustus de Sterke en Madame de Pompadour in Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden schetst de ontstaansgeschiedenis van Europees porselein en vertelt een verhaal van een concurrentiestrijd vol intriges, spionage en drama.

Keramiekmuseum Princessehof, Leeuwarden, t/m 1/9

De Canadees-Chinese kunstenaar ­Matthew Wong (1984-2019) schilderde in korte tijd – de acht jaar tot zijn zelfmoord in 2019 – een aanzienlijk oeuvre bij elkaar van voornamelijk landschappen die met een beetje goede wil in de rij van Monet en Manet kunnen worden geplaatst. Zijn schilderijen, gouaches en tekeningen op rijstpapier hangen nu in het Van Gogh Museum in Amsterdam. 

Ook bestudeerde hij kunstenaars die hij bewonderde, op het maniakale af

De door depressies, angsten en het syndroom van Gilles de la Tourette geplaagde kunstenaar maakte in manische periodes soms wel vier schilderijen per dag; het was zijn uitlaatklep. Ook bestudeerde hij kunstenaars die hij bewonderde, op het maniakale af. Zo zijn er geometrische patronen van Kusama terug te zien, of berkenbomen van Van Gogh en Hockney. De verf, vond hij, moest zijn eigen weg vinden van de tube naar het doek, schrijft conservator Joost van der Hoeven in de catalogus. Na Wongs dood werd The Realm of Appearances – ook in het Van Gogh – dat hij een jaar eerder voor 22.000 dollar had verkocht, door Sotheby’s voor 1,8 miljoen dollar geveild. 

Van Gogh Museum, Amsterdam, t/m 1/9

Het veelzijdige oeuvre van de Roemeense kunstenaar Ana Lupas (1940) is een fantastische verzameling textielwerken, sculpturen, installaties en acties waarin ze doelbewust – en uit noodzaak, omdat er niet veel anders voorhanden was – gebruikmaakte van materialen die destijds niet met kunst werden geassocieerd, zoals wol, katoen, hennep en vlas. Ondanks de barre politieke omstandig­heden in Roemenië onder het wrede regime van Ceaușescu (1945-1989) lukte het Lupas om haar eigen pad te kiezen in plaats van mee te doen aan wat van haar verwacht werd.

Niet openlijk maar stil verzette ze zich tegen de ontmenselijking door de machthebbers

Niet openlijk maar stil verzette ze zich tegen de ontmenselijking door de machthebbers. Behalve het aan­gekochte werk Coats to Borrow (1989) is Humid Installation (1970) te zien, gemaakt in samenwerking met lokale gemeenschappen op het platteland van Transsylvanië. Een hoogtepunt in Lupas’ werk, waarin tradities, rituelen en volksverhalen levend gehouden worden. 

On This Side of the River Elbe, Stedelijk Museum Amsterdam, 9/5 tot 19/2/25

De Brit Andy Holden (1982), een van de vier kunstenaars die in het Kröller-Müller naar de natuur kijkt, vraagt zich samen met beroemde ornitholoog en vader Peter Holden af of vogels geboren kunstenaars zijn. De zwaluw beeldhouwt zijn nest uit modder, de wevervogel is beroemd om zijn rare bollen en omhulsels uit grassen, en de prieelvogel spant de kroon met uitbundig versierde wiegjes vol bloemblaadjes, schelpen en stukjes glanzend plastic.

Alles draait bij Holden om de verbazingwekkende verbanden tussen ornithologie en kunst

Alles draait bij Holden om de verbazingwekkende verbanden tussen ornithologie en kunst: oftewel de vraag of hun nesten en zelfs hun eieren expressieve creaties zijn, in plaats van alleen maar evolutionaire vereisten. Om daar een antwoord op te kunnen geven verzamelde hij eieren en nesten en verwerkte hij zijn vondsten in geluid, video en beeld.  

Door de bomen het bos, Kröller-Müller Museum, Otterloo, tot 15/9