Onderwerpen: Kunst

Je staat in een volledig donkere kamer en er verschijnt langzaam een zacht, kleurrijk licht dat de hele ruimte vult. Je weet niet meer waar de muren zijn, of waar de vloer ophoudt en het plafond begint. Dan beleef je het zogenaamde ‘zweven’ in licht, dat de Britse kunstenaar James Turrell probeert te creëren met zijn werk.

In Parijs laat hij zien hoe veelzijdig licht kan zijn. 

Hij projecteert licht zodanig dat het lijkt alsof er een zwevend blok licht in de ruimte hangt

Turrell maakt ook andere soorten lichtkunst. Hij projecteert licht zodanig dat het lijkt alsof er een zwevend blok licht in de ruimte hangt. Of hij maakt ‘schilderijen’ van licht die in de muur lijken te zitten, als een soort magische ramen.

In een langlopend project in een uitgedoofde vulkaan in Arizona, maakte hij ruimtes waar bezoekers de sterren en de zon op een nieuwe manier kunnen ervaren. 

At one, Le Bourget, Parijs, tot zomer 2025

De Zuid-Afrikaanse kunstenaar Gavin Jantjes (Kaapstad, 1948) werd door zijn kritiek op het apartheidsregime verbannen en gecensureerd door de Afrikaner Nationale Partij. Hij leefde twintig jaar in ballingschap in Duitsland, Noorwegen en Engeland. Door zijn verschillende rollen als historicus, schrijver, docent en curator is zijn werk als kunstenaar wellicht onderbelicht gebleven. Dit omvangrijke overzicht in Londen, van postpop tot expressionisme en activisme, wil daar (terecht) verandering in brengen.

Jantjes veelzijdige oeuvre weerspiegelt een groot associatief talent

Jantjes veelzijdige oeuvre weerspiegelt een groot associatief talent. Zo verbindt hij een Afrikaans Fang-masker met een witte lijn aan een schilderij van Picasso, alsof het een het ander in leven houdt. In een serie vroege zeefdrukken uit 1970, met de titel A South African Colouring Book, speelt hij op pijnlijke wijze met het woord ‘kleur’ en plaatst hij afbeeldingen van zwarte mijnwerkers en vermoorde studenten naast toespraken van John Vorster, premier van 1966 tot 1978 en fervent verdediger van de apartheid.  

Whitechapel Gallery, Londen, t/m 1/9

Ana Lupaş (Roemenië, 1940) was vijf toen haar land onder de controle viel van het totalitaire regime dat het de komende veertig jaar zou regeren. Als een vorm van subtiel verzet tegen de onderdrukking en de daaruit voortvloeiende verzwakking van de Roemeense identiteit, begon Lupaş kunst te maken waarin ‘de plattelandsgemeenschappen, rituelen en bescheiden materialen van haar thuisland [zoals wol, katoen, hennep en vlas] centraal staan’, aldus Apollo Magazine.

Zowel het materiaal als de arbeid, van met name vrouwen, spelen een grote rol

Een voorbeeld zijn haar Humid Installations: sculpturen van nat wasgoed dat in grote hoeveelheden te drogen hangt. Ze roepen de associatie op van een gezamenlijk productieproces, waarbij zowel het materiaal als de arbeid, van met name vrouwen, een grote rol spelen en wijzen op Roemeniës historische verbinding met het plattelandsleven, aldus ArtMargins. De installaties, ‘conceptueel en sensueel tegelijk, intellectueel en bijna romantisch volks (…) voeren een intieme en urgente dialoog met de historische, misschien wel onherroepelijke veranderingen die het leven en de cultuur op het platteland ondergingen’. Volgens ArtMargins is het deze manier waarop ze het verleden weet op te roepen die maakt dat het werk van Lupaş nog altijd in de belangstelling staat. 

Stedelijk Museum Amsterdam, 9 mei-15 september.

Met scherpe hoeken, afwijkende perspectieven en beklemmende kaders experimenteerde de Duitse schilder Max Beckmann (1884-1950) met allerlei technieken om de ruimte naar zijn hand te zetten. In de tentoonstelling Universum Max Beckmann is te zien dat het oeuvre van de schilder niet in één stroming onder te brengen valt. Alles komt aan bod in zijn soms vermakelijke en vaak geladen schilderijen.

In de tentoonstelling is te zien dat het oeuvre van de schilder niet in één stroming onder te brengen valt

Hij ontwikkelde zijn bijzondere beeldtaal door zich te laten inspireren door literatuur, religie, mythologie en eigen observaties. Beckmann verwerkte ook de moderne tijd in allerlei vormen in zijn werk, zoals de magische wereld van theater, circus en cinema. Vanwege een tentoonstellingsverbod in Duitsland werkte Beckmann overigens van 1937 tot 1947 in een atelier aan het Amsterdamse Rokin.

Kunstmuseum Den Haag, t/m 20 mei

Women in Revolt! begint in 1970, met protestspandoeken tegen Miss World – ‘We zijn niet mooi. We zijn niet lelijk. We zijn boos’ – en de eerste Women’s Liberation Conference, gehouden in het Ruskin College in Oxford en gefotografeerd door de twintigjarige Chandan Fraser. Er barstte een nieuwe golf van feminisme los: vrouwen gebruikten hun eigen ervaringen om kunst te creëren – van schilderkunst en fotografie tot film en performance – waarmee ze onrecht aan de kaak stellen. Via kunst wordt opgekomen voor reproductieve rechten, gelijke lonen en rassengelijkheid.

Deze creativiteit gaf mede vorm aan een periode van cruciale veranderingen voor vrouwen in Groot-Brittannië, waaronder de opening van het eerste opvanghuis voor vrouwen en de oprichting van de British Black Arts Movement. Volgens de curatoren is dit de ‘met afstand grootste tentoonstelling’ ooit over de sociale geschiedenis van feministische kunst.

Women in Revolt! Art and Activism, Tate Britain, Londen. Tot 7/6

Hoe belangrijk behalve een grootmoeder ook een grootvader kan zijn, laten de kleinkinderen Tanéa en Shakuru van de Japans-Amerikaanse kunstenaar Shinkichi Tajiri (1923-2009) zien. Al is dit wel een heel uitzonderlijk geval. De alomgeprezen beeldhouwer overleed in 2009 en zou dit jaar honderd zijn geworden. Dat vormde de aanleiding voor twee tentoonstellingen in Limburg, waar hij ongeveer de helft van zijn leven, tot aan zijn dood, woonde en werkte en een enorme hoeveelheid werk achterliet. Ook in de rest van Nederland zijn veel sculpturen van hem te zien in de openbare ruimte.

De kleinkinderen gebruikten veel materiaal uit het familiearchief en koppelden dat aan zijn artistieke ontwikkeling en veelbewogen leven, dat werd getekend door oorlog, migratie en racisme. Ook de ontwerpen die Tajiri en zijn vrouw ooit maakten voor een karesansui-zentuin bij het Cobra-museum in Amstelveen, zijn te zien in het Bonnefantenmuseum.

Shinkichi Tajiri: The Restless Wanderer, Bonnefantenmuseum, Maastricht. Tot 12/5

My Oma is de laatste tentoonstelling van Sofía Hernández Chong Cuy als directeur van het Rotterdamse Kunstinstituut Melly, en heeft een onderwerp waarmee vermoedelijk veel kunstenaars uit de voeten kunnen. In het beste geval heeft iedereen een grootmoeder, of kent er wel een. De keur aan deelnemers uit alle windstreken is dan ook onuitputtelijk. Herinneringen en associaties te over in deze groepsexpositie. Uiteraard komen oma’s recepten aan bod en hoe die worden doorgegeven van generatie op generatie.

‘Zit je nou alweer op de telefoon, kijk eens uit het raam hoe die kiekendief daar z’n nestje aan het bouwen is’

Opvallend is hoe belangrijk de kennis van vrouwen die ons voorgingen voor kinderen en kleinkinderen kan zijn geweest en ook hoe deze tot intergenerationele conflicten kan leiden, als die door bijvoorbeeld overmatig gebruik van sociale media in de wilgen wordt gehangen; ‘Zit je nou alweer op de telefoon, kijk eens uit het raam hoe die kiekendief daar z’n nestje aan het bouwen is.’ Mondelinge geschiedenissen, migratieroutes en verschuivende genderrollen komen aan bod, en in alle nevenactiviteiten is er qua teken-, schilder-, textiel-, video- en installatiekunst voor de bezoeker genoeg te beleven om een eigen route te scheppen in de hoeveelheid bijdragen die de directeur met haar internationale team heeft geselecteerd.

Omdat de tentoonstelling met oud en nieuw werk is bedoeld om ‘de banden tussen generaties te versterken’, kan deze door kleinkinderen in het gezelschap van een grootouder gratis worden bezocht.

Instituut Melly, Rotterdam. Tot 12/5

De tentoonstelling Reboot, geïnitieerd door het Nieuwe Instituut en mediakunstplatform LI-MA, neemt je mee op een ontdekkingsreis door de geschiedenis van hoe kunst en technologie elkaar beïnvloeden. Het bevat kunstwerken van bekende namen zoals Edward Ihnatowicz, Dick Raaijmakers, Driessens & Verstappen en Debra Solomon. Daarnaast tonen hedendaagse makers zoals VR-artist Ali Eslami, kunstenaar Jonas Lund en game-ontwerper Play the City hun eigen interpretaties op dit thema.

Belangrijke onderwerpen die in de expositie naar voren komen zijn identiteit, schoonheid in de digitale wereld, de impact van grote internetbedrijven en hoe mens en machine met elkaar versmelten. Elk kunstwerk geeft een inkijkje in de tijdsgeest waarin het ontstond en laat zien hoe onze kijk op technologie door de jaren heen veranderde. De rode draad in alle werken is de relatie tussen mens, kunst en technologie. 

Reboot, t/m 1/4, Nieuwe Instituut, Rotterdam

Sol LeWitt (1928-2007) is een van de grondleggers van de conceptuele kunst. Hij geloofde dat een idee al kunst kon zijn. Zo schreef hij precieze instructies voor 1200 wall drawings. Voor een tentoonstelling in het Joods Museum in Amsterdam zijn de muurschilderingen uitgevoerd door studenten van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht. Na afloop van de expositie worden ze overgeschilderd. Naast deze muurtekeningen zijn er ook sculpturen, werken op papier en archiefmateriaal te zien.

LeWitt was een zoon van Joodse immigranten uit Rusland. De expositie gaat onder andere in op LeWitts Joodse achtergrond en zijn bijzondere band met Nederland. Zo vond zijn eerste overzichtstentoonstelling in Europa in 1970 plaats in Den Haag en had hij verschillende vrienden in de Nederlandse kunstscene.

Sol LeWitt, t/m 31/3, Joods Museum, Amsterdam

Het fascinerende oeuvre van de Amerikaans-Chinese kunstenaar Martin Wong is dankzij een samenwerking van Europese musea voor het eerst te zien in al zijn veelvormigheid. Vrijwel alles wat Wong tijdens zijn leven opviel of aanstaarde, inclusief zijn eigen verlangens, legde hij vast in zijn schilderijen. Zo is de titel van de expositie, Malicious Mischief, ontleend aan zijn reeks werken over het racisme en het gevangenissysteem waarmee hij in aanraking kwam via zijn geliefde, de Puerto Ricaanse dichter en acteur Miguel Piñero. Aan de enorme doeken bevolkt door bruine en zwarte mannen, zowel een aanklacht als een verwijzing naar zijn eigen erotische verlangens, is een hele zaal gewijd. 

Vrijwel in al zijn werk klinkt de stem door van Martin Wong als belangrijke kunstenaar van de tegencultuur

Wongs werk als nachtportier in New York leverde schitterende en onheilspellende rode luchten op. Daarin valt te zien hoe de kunstenaar met lede ogen naar de oprukkende gentrificatie keek. Vrijwel in al zijn werk klinkt de stem door van Martin Wong als belangrijke kunstenaar van de tegencultuur, vooral als het gaat over de sociale, seksuele en politieke situatie in het Amerika van de jaren zeventig tot en met negentig.

Zijn werk legde destijds al de tegenstrijdigheden en onzekerheden van identiteit vast en liet zien wat het voor de kunstenaar betekende om kind van immigranten te zijn. Omringd door een cultuur in de Verenigde Staten waarmee hij bekend was, bleef Wong ook altijd een buitenstaander. Erkenning kreeg hij voor het eerst in 2016, van het Bronx Museum in New York. Martin Wong overleed in 1999 op 53-jarige leeftijd aan aids.

Martin Wong – Malicious Mischief, Stedelijk Museum, Amsterdam, t/m 1/4

De Deens-Israëlische kunstenaar Tal R (56) koos samen met zijn Zweedse collega Mamma Andersson (61) tekeningen uit van de ‘getroebleerde’ Zweedse kunstenaar C.F. Hill (1849-1911), door wie beiden zich lieten inspireren. 

Toen het enthousiasme over Hills landschappen niet alleen in Zweden maar tot zijn verbazing ook in Parijs uitbleef, en andere pogingen om alsnog een groot schilder te worden ook strandden, kreeg de Zweed een psychose en werd hij opgesloten in een psychiatrische kliniek in Kopenhagen, waar ook Edvard Munch terechtkwam na een zenuwinzinking. 

Had hij maar geweten dat zijn vrije verbeelding, zijn innerlijke reizen en seksuele frustraties in ieder geval twee kunstenaars zodanig hebben beïnvloed, dat zijn werk lang na zijn dood in verschillende Europese steden te zien is.

Tal R & Mamma Andersson | Rondom Hill, Museum More, Gorssel, t/m 25/2

De in Amsterdam gevestigde Duitse kunstenaar Diana Scherer (1971) maakt botanische installaties, objecten, textiel en fotografie en is een pionier in biotechnologische kunst. Ze kweekt bijvoorbeeld graswortels om te laten zien dat het complexe organismen zijn op manieren die vaak onzichtbaar voor ons blijven. In haar werk verkent ze de relatie tussen de mens en zijn natuurlijke omgeving en het verlangen van de mens om de natuur te beheersen.

Ze bestudeert bijvoorbeeld planten en wortelstelsels om hun natuurlijke groeiprocessen in kunstmatige biotopen na te bootsen met behulp van aarde, zaden en licht. De wortels groeien volgens haar eigen patronen tot intrigerende organische weefsels, een soort levende sculpturen.

Farming Textiles, Museum Kranenburgh, t/m 10/3 2024

Keiharde kritiek op de Chinese censuur en op corruptie en massaproductie, het zijn immer terugkerende thema’s in het werk van de wereldberoemde Chinese kunstenaar en mensenrechtenactivist Ai Weiwei.

In de overzichtstentoonstelling In Search of Humanity is zowel vroeg als recent werk te zien van Weiwei, die zijn jeugd in ballingschap doorbracht als gevolg van de Culturele Revolutie van 1966 tot 1976, en in 2011 81 dagen werd vastgehouden door de Chinese geheime dienst.

Het werk S.A.C.R.E.D., uit 2013 (Supper,Accusers, Cleansing, Ritual, Entropy, Doubt) bestaat dan ook uit zes ijzeren diorama’s, die elk een scène in zijn cel destijds weergeven: Ai Weiwei in bed, op de wc, etend aan tafel, met bewakers altijd in de buurt. Geen wonder dat hij altijd op zoek is naar menselijkheid en een betere wereld. Na zijn vrijlating kijkt de kunstenaar steeds minder naar China. Als hij in 2015 zijn paspoort terugkrijgt, vertrekt hij naar het buitenland. Een aantal recente werken gaat over oorlog en migratie, waarmee hij wil laten zien dat migratie eeuwenoud is.

In Search of Humanity, Kunsthal, Rotterdam. t/m 3/03 2024